Среда 20 сентября 2017 года | 01:34
  • бел / рус
  • eng

Невядомая плошча Незалежнасці: пахаванні ў касцёле, аперацыя чэкістаў і кэтэрынг па-савецку

14.06.2017  |  Общество   |  Яўгенія Бурштын, ЕўраБеларусь,  
Невядомая плошча Незалежнасці: пахаванні ў касцёле, аперацыя чэкістаў і кэтэрынг па-савецку Чырвоны касцёл - проста "будынак" у часопісе 1932 года. Фота: yozas-gubka.livejournal.com

“Мінск – гэта буржуазны горад, які мы павінны пахаваць, а наш пралетарскі Менск будзе квітнець”. Разам з гісторыкам прайшліся па сталіцы 1930-х.

Артэфакты на паддашку

Ігар Мельнікаў даследуе гісторыю Беларусі 1920 – 1940-х гадоў і асаблівую ўвагу надзяляе савецка-польскаму памежжу. Ужо не першы раз гісторык праводзіць вандроўкі па Мінску даваеннага часу.

– Мне цікава не толькі Заходняя Беларусь, але таксама і Мінск, таму вырашыў зрабіць вандроўку, бо шмат людзей тут жывуць, а ведаюць пра яго мала, – патлумачыў гісторык Службе інфармацыі “ЕўраБеларусі”.

І сапраўды, сёння можна пачуць пра старажытны Менск, а таксама пра пасляваенную адбудову горада, а вось шматлікія старонкі гісторыі сталіцы міжваеннага часу і перыяду Другой сусветнай вайны застаюцца закрытымі.

Наша вандроўка пачынаецца ад будынка педуніверсітэта на плошчы Незалежнасці. У 1930-я гады яна – тады Леніна, – была ключавой, менавіта тут вырашылі стварыць урадавы картал. Тады ж на плошчы быў узведзены педуніверсітэт. Праўда, “хмарачос”, які цяпер з‘яўляецца фасадам БДПУ, быў пабудаваны ў 1980-х, але калі зайсці за яго, можна ўбачыць той самы даваенны фасад і нават барэльефы на ім.

– Менавіта тут знаходзіўся штаб Беларускай вайсковай акругі. 17 верасня 1939 года ў гэтым будынку засядалі савецкія камандзіры падчас “вызваленчага” паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну, – распавядае Ігар Мельнікаў. – 22 чэрвеня 1941 года Германія напала на Савецкі Саюз, а за дзень да гэтага Беларуская вайсковая акруга пераўтварылася ў Заходні фронт, штаб якога засядаў тут.

“Сусед” БДПУ Дом ураду таксама захоўвае цікавыя гісторыі. Яго ўзводзілі па праекту Іосіфа Лангбарда ў 1930 – 1934 гадах, і на той час гэта быў найлепшы прыклад функцыяналізму. Сёння, гледзячы на замацаваны на Доме ўраду дзяржаўны герб Беларусі, мала хто ведае, што пад ім схаваны герб БССР. Зняць яго адтуль немагчыма, бо ён намёртва ўмацаваны ў сцяну. Не змаглі гэта зрабіць ні нямецкія акупанты, якія проста завесілі яго свастыкай, ні адраджэнцы 1990-х, якія закрылі яго “Пагоняй”, ні сучасныя ўлады, якія проста наверх павесілі новы герб. Можа, таму мы ўсё ніяк не вырвемся з абдымкаў савецкай рэчаіснасці?..

Менавіта ў Доме ўраду 1939 годзе было прынята рашэнне аб перайменаванні Менска ў Мінск. Цікава, што да гэтага газета “Савецкая Беларусь” пісала, што “Мінск – гэта буржуазны горад, які мы павінны пахаваць і забыць пра яго, а наш пралетарскі Менск будзе квітнець і развівацца”.

– Сучасныя даследчыкі лічаць, што замена Менска на Мінск звязана з барацьбой з так званай “нацдэмаўшчынай”, калі пачалі знішчаць нацыянальныя кадры, – удакладняе гісторык.

У 1990-я гады выносілася прапанова вярнуць беларускай сталіцы ранейшую назву, але дэпутаты яе не падтрымалі.

А не так даўно падчас рамонту будынка на паддашку было знойдзена будаўнічае смецце, сярод кога – улёткі, газеты і афішы 1930-х гадоў.

“Выдатная аперацыя. Але дазвольце працягнуць абед”

Перасоўваемся на вуліцу Савецкую.

– У часы майго студэнцтва на гэтай вуліцы быў досыць ажыўлены дарожны рух, і ў 1998 годзе мяне тут аштрафавалі за тое, што перабег дарогу, – узгадвае Ігар Мельнікаў.

Спыняемся ля касцёла Святых Сымона і Алены. Бадай, усе ведаюць гісторыю яго будаўніцтва і існавання ў савецкія часы: быў тут і Польскі тэатр, і ТЮГ, і Дом кіно… Захаваўся касцёл, сапраўды, цудам: калі яго хацелі ўзарваць, аказалася, што ад выбуха пацерпіць і будынак Дома ўраду, таму вырашылі пакінуць усё як ёсць.

– Наколькі я ведаю, у падзямеллях гэтага касцёла пахаваныя жаўнеры корпуса Доўбар-Мусніцкага. Гэты Польскі корпус у 1918 годзе разам з часткамі БНР выбіваў адсюль бальшавікоў.

Поруч з касцёлам захаваўся яшчэ адзін гістарычны будынак – былы дом Эмануіла Абрампольскага. У гэтым будынку жыла княгіня Магдалена Радзівіл, таксама тут быў утвораны клуб “Беларуская хатка”, які ставіў на мэце адраджэнне нацыянальнага тэатра (пра гэта “ЕўраБеларусь” распавядала ў матэрыяле, прысвечаным адрасам БНР). Але гэты дом звязаны яшчэ з адной вядомай асобай – Барысам Савінкавым.

– Спачатку ён змагаўся з царскімі ўладамі, а калі прыйшлі бальшавікі, стаў змагацца супраць іх. Пазней з’ехаў у Варшаву, і чэкісты (не толькі з Масквы, але і з Мінску) распарацавалі цэлую аперацыю, каб выцягнуць гэтага чалавека на тэрыторыю савецкай Расіі і арыштаваць. Гэта была аперацыя “Трэст”, у савецкія часы пра яе быў зняты вялікі фільм.

У 1924 годзе Савінкава ўгаварылі вярнуцца: маўляў, для манархічнай рэвалюцыі ўсё гатова, не хапае толькі яго – кіраўніка. І Савінкаў вяртаецца з Польшчы праз заслаўскую мяжу (для яго быў арганізаваны бесперашкодны пераход), прыязджае ў Мінск і селіцца ў гэтым самым доме на сённяшняй плошчы Незалежнасці. У той час дом належаў аднаму з галоўных мінскіх чэкістаў.

– Падчас палуднавання да яго ўварваліся, каб затрымаць, а ён сказаў толькі: “Выдатная аперацыя. Але дазвольце працягнуць абед”. І гэты момант арышту Савінкава паказаны ў музеі КДБ Беларусі, але туды, на жаль, не трапіш. Савенкава той жа ноччу адправілі ў Маскву, быў вялікі паказальны працэс. Па матэрыялах следства, ён ва ўсім прызнаўся, але пасля нібыта выпадкова вываліўся з вакна.

Калі зайсці за дом Абрампольскага, пакуль яшчэ можна ўбачыць яшчэ адзін будынак сярэдзіны 1930-х, які ўжо абгарадзілі плотам і, верагодна, хутка знясуць – былую фабрыку-кухню. У той час горад развіваўся, насельніцтва расло, а харчавацца людзям не было дзе.

– Але што мяне ўразіла: у савецкім Мінску быў добра развіты кэтэрынг у сучасным сэнсе – сістэма машын, якія з гэтай фабрыкі-кухні развозілі ежу па школах і дзіцячых садках.

З пачаткам вайны раён плошчы Незалежнасці мала пацярпер ад бамбардзіровак, у адрозненне ад той жа Нямігі. Але на той час кіраўніцтва БССР на чале з Панамарэнкам ужо збегла з гораду, ніяк не арганізаваўшы эвакуацыю людзей. Апынуўшыся ў Магілёве, улады ўцямілі, што ўвесь архіў Саўнаркама і наркаматаў застаўся ў Мінску. Каб вывезці яго, у захопленую сталіцу накіравалі спецгрупу НКУС, якая так і не здолела прабіцца ў горад і ўсе ўдзельнікі якой загінулі.

Другие новости раздела «Общество»

Кангрэс даследчыкаў Беларусі: было няпроста, але форум удаўся (Фота)
Кангрэс даследчыкаў Беларусі: было няпроста, але форум удаўся (Фота)
Вялікае мерапрыемства ў Варшаве ўдалося правесці за сціплыя сродкі, сярод новых сталіц Кангрэса разглядаюцца Вільня, Беласток і Мінск.
Администрация Советского района Минска отказалась от намерений лишить жилья Сергея Дроздовского
Администрация Советского района Минска отказалась от намерений лишить жилья Сергея Дроздовского
Непростая ситуация, сложившаяся с проживанием инвалида-колясочника в общежитии, разрешилась в его пользу.
Абвешчаныя новыя пераможцы Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі (Фота)
Абвешчаныя новыя пераможцы Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі (Фота)
Урачыстая цырымонія надання прэміі адбылася ўвечары 16 верасня ў варшаўскім Палацы Сташыца, дзе месціцца Польская акадэмія навук.
У Варшаве праходзіць VII Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі (Відэа)
У Варшаве праходзіць VII Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі (Відэа)
15 верасня ў Варшаве распачаў працу ўжо сёмы па ліку Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Галоўная акадэмічная падзея года будзе доўжыцца тры дні і завершыцца ў нядзелю, 17 верасня.
"Дзень Іншага горада" ў Лятучым універсітэце (Фота)
"Дзень Іншага горада" ў Лятучым універсітэце (Фота)
9 верасня ў мінскай крэатыўнай прасторы "ЦЭХ" адбыўся сваеасаблівы "выпускны" Школы "Гарадскія грамадскія прасторы: устойлівае развіццё".
Стрым-праграма "Гарызонт падзей: Даследаванне даследчыкаў" — з Андрэем Казакевічам (Відэа)
Стрым-праграма "Гарызонт падзей: Даследаванне даследчыкаў" — з Андрэем Казакевічам (Відэа)
Хто, як і навошта вывучае Беларусь, і ці патрэбна гэта беларусам?
Сяргей Драздоўскі: Мяне высяляюць за маю актыўнасць
Сяргей Драздоўскі: Мяне высяляюць за маю актыўнасць
Сёння ў Савецкім судзе Мінска пачнецца працэс, дзе юрыст будзе адстойваць сваё права на дах над галавой.
У Беларусі пройдзе сем незалежных кінафестываляў
У Беларусі пройдзе сем незалежных кінафестываляў
Цягам апошніх гадоў адбыўся сапраўдны выбух незалежнага кіно. Што рабіць з такой колькасцю кінападзей і чым яны будуць адрознівацца?
Уладзімір Мацкевіч: Драйв вакол Вейшнорыі не сведчыць пра наяўнасць сепаратызму (Аўдыё)
Уладзімір Мацкевіч: Драйв вакол Вейшнорыі не сведчыць пра наяўнасць сепаратызму (Аўдыё)
Філосаф і метадолаг Уладзімір Мацкевіч у эфіры Беларускага Радыё Рацыя пракаментаваў феномен папулярнасці ў беларусаў апошнімі днямі віртуальнай дзяржавы — Вейшнорыі.
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 8, 2017
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 8, 2017
Центр правовой трансформации (Lawtrend) представляет выпуск Электронного бюллетеня LawtrendMonitor, # 8, 2017.
"Ставяцца, як да свойскай жывёлы", — інваліда-вазочніка Сяргея Драздоўскага высяляюць з інтэрната
"Ставяцца, як да свойскай жывёлы", — інваліда-вазочніка Сяргея Драздоўскага высяляюць з інтэрната
Суд на пазоў з боку ЖЭС аб высяленні Сяргея Драздоўскага прызначаны на 11 верасня.
Аксана Шэлест: Нябожчыкаў трэба хаваць — дэсаветызацыя павінна быць скончана
Аксана Шэлест: Нябожчыкаў трэба хаваць — дэсаветызацыя павінна быць скончана
Як ні дзіўна, СССР нікуды не знік: партрэт "новага савецкага" беларуса — малады гараджанін з вышэйшай адукацыяй.
Андрэй Казакевіч: Кангрэс даследчыкаў Беларусі аб’яднае рэвалюцыю 1917 года і Біблію Скарыны
Андрэй Казакевіч: Кангрэс даследчыкаў Беларусі аб’яднае рэвалюцыю 1917 года і Біблію Скарыны
Будуць закранацца і актуальныя тэмы, у прыватнасці, пытанні бяспекі ў рэгіёне, асабліва ў кантэксце вучэнняў “Захад-2017”.
Нельга ставіць помнік у Курапатах, не назваўшы імёны рэпрэсаваных (ФОТА)
Нельга ставіць помнік у Курапатах, не назваўшы імёны рэпрэсаваных (ФОТА)
Учора, напярэдадні Еўрапейскага Дня Памяці ахвяр сталінізму і нацызму, грамадскасць у Мінску запатрабавала адкрыць праўду пра сталінскія рэпрэсіі.
Што выратуе фінансавую ўстойлівасць грамадскіх арганізацый Беларусі?
Што выратуе фінансавую ўстойлівасць грамадскіх арганізацый Беларусі?
Тое, чаго ў нас пакуль няма: свабода, кансалідацыя і адсутнасць інэрцыі з боку саміх некамерцыйных структур.
Беларусские меценаты: кто, сколько и на что жертвует через краудфандинг
Беларусские меценаты: кто, сколько и на что жертвует через краудфандинг
До 200 человек в день дают деньги на чужие идеи и проекты. Самый большой платеж ― 8200 рублей. Это статистика краудфандинговой платформы Talaka.by.
Беларусь на апошнім месцы па ўстойлівасці грамадскіх арганізацый
Беларусь на апошнім месцы па ўстойлівасці грамадскіх арганізацый
Пры гэтым для нашай краіны гэта, хоць нязначны, але прагрэс. Аднак ці на самай справе беларускім НДА стала лягчэй дыхаць?
Директор Lawtrend Ольга Смолянко обсудила в налоговом ведомстве проблему ликвидации НКО
Директор Lawtrend Ольга Смолянко обсудила в налоговом ведомстве проблему ликвидации НКО
8 августа состоялась встреча директора Центра правовой трансформации (Lawtrend) Ольги Смолянко с замминистра по налогам и сборам Эллой Селицкой, курирующей вопросы налогообложения юридических лиц.
В Минске отпразднуют День независимости Украины
В Минске отпразднуют День независимости Украины
Праздник украинской культуры, приуроченный к 26-й годовщине независимости Украины, пройдет 20 августа на территории Верхнего города.
Владимир Мацкевич: Природа режима не меняется — профсоюзы не первые и не последние
Владимир Мацкевич: Природа режима не меняется — профсоюзы не первые и не последние
В случае с обысками и арестами в независимых профсоюзах пока можно рассматривать две версии — некомпетентность правоохранительных органов и злой умысел в отношении наиболее сильных организаций.
«Повестка 50»: от антисолидарности к взаимодействию

Что мешает формировать локальные повестки по реализации прав людей с инвалидностью в беларусских городах: недостаток ресурсов или традиционализм и «антисолидарность» местных сообществ?

Взгляд беларусских правозащитников на правозащитную деятельность и вопросы сотрудничества

Представляем отчет по результатам исследования сектора правозащитных организаций и инициатив Беларуси.

Гражданское общество в Беларуси — вещь в себе

Имеющихся организаций "третьего сектора" крайне мало для такой страны, как Беларусь.