Пятница 23 августа 2019 года | 17:38
  • бел / рус
  • eng

Невядомая плошча Незалежнасці: пахаванні ў касцёле, аперацыя чэкістаў і кэтэрынг па-савецку

14.06.2017  |  Общество   |  Яўгенія Бурштын, ЕўраБеларусь,  
Невядомая плошча Незалежнасці: пахаванні ў касцёле, аперацыя чэкістаў і кэтэрынг па-савецку Чырвоны касцёл - проста "будынак" у часопісе 1932 года. Фота: yozas-gubka.livejournal.com

“Мінск – гэта буржуазны горад, які мы павінны пахаваць, а наш пралетарскі Менск будзе квітнець”. Разам з гісторыкам прайшліся па сталіцы 1930-х.

Артэфакты на паддашку

Ігар Мельнікаў даследуе гісторыю Беларусі 1920 – 1940-х гадоў і асаблівую ўвагу надзяляе савецка-польскаму памежжу. Ужо не першы раз гісторык праводзіць вандроўкі па Мінску даваеннага часу.

– Мне цікава не толькі Заходняя Беларусь, але таксама і Мінск, таму вырашыў зрабіць вандроўку, бо шмат людзей тут жывуць, а ведаюць пра яго мала, – патлумачыў гісторык Службе інфармацыі “ЕўраБеларусі”.

І сапраўды, сёння можна пачуць пра старажытны Менск, а таксама пра пасляваенную адбудову горада, а вось шматлікія старонкі гісторыі сталіцы міжваеннага часу і перыяду Другой сусветнай вайны застаюцца закрытымі.

Наша вандроўка пачынаецца ад будынка педуніверсітэта на плошчы Незалежнасці. У 1930-я гады яна – тады Леніна, – была ключавой, менавіта тут вырашылі стварыць урадавы картал. Тады ж на плошчы быў узведзены педуніверсітэт. Праўда, “хмарачос”, які цяпер з‘яўляецца фасадам БДПУ, быў пабудаваны ў 1980-х, але калі зайсці за яго, можна ўбачыць той самы даваенны фасад і нават барэльефы на ім.

– Менавіта тут знаходзіўся штаб Беларускай вайсковай акругі. 17 верасня 1939 года ў гэтым будынку засядалі савецкія камандзіры падчас “вызваленчага” паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну, – распавядае Ігар Мельнікаў. – 22 чэрвеня 1941 года Германія напала на Савецкі Саюз, а за дзень да гэтага Беларуская вайсковая акруга пераўтварылася ў Заходні фронт, штаб якога засядаў тут.

“Сусед” БДПУ Дом ураду таксама захоўвае цікавыя гісторыі. Яго ўзводзілі па праекту Іосіфа Лангбарда ў 1930 – 1934 гадах, і на той час гэта быў найлепшы прыклад функцыяналізму. Сёння, гледзячы на замацаваны на Доме ўраду дзяржаўны герб Беларусі, мала хто ведае, што пад ім схаваны герб БССР. Зняць яго адтуль немагчыма, бо ён намёртва ўмацаваны ў сцяну. Не змаглі гэта зрабіць ні нямецкія акупанты, якія проста завесілі яго свастыкай, ні адраджэнцы 1990-х, якія закрылі яго “Пагоняй”, ні сучасныя ўлады, якія проста наверх павесілі новы герб. Можа, таму мы ўсё ніяк не вырвемся з абдымкаў савецкай рэчаіснасці?..

Менавіта ў Доме ўраду 1939 годзе было прынята рашэнне аб перайменаванні Менска ў Мінск. Цікава, што да гэтага газета “Савецкая Беларусь” пісала, што “Мінск – гэта буржуазны горад, які мы павінны пахаваць і забыць пра яго, а наш пралетарскі Менск будзе квітнець і развівацца”.

– Сучасныя даследчыкі лічаць, што замена Менска на Мінск звязана з барацьбой з так званай “нацдэмаўшчынай”, калі пачалі знішчаць нацыянальныя кадры, – удакладняе гісторык.

У 1990-я гады выносілася прапанова вярнуць беларускай сталіцы ранейшую назву, але дэпутаты яе не падтрымалі.

А не так даўно падчас рамонту будынка на паддашку было знойдзена будаўнічае смецце, сярод кога – улёткі, газеты і афішы 1930-х гадоў.

“Выдатная аперацыя. Але дазвольце працягнуць абед”

Перасоўваемся на вуліцу Савецкую.

– У часы майго студэнцтва на гэтай вуліцы быў досыць ажыўлены дарожны рух, і ў 1998 годзе мяне тут аштрафавалі за тое, што перабег дарогу, – узгадвае Ігар Мельнікаў.

Спыняемся ля касцёла Святых Сымона і Алены. Бадай, усе ведаюць гісторыю яго будаўніцтва і існавання ў савецкія часы: быў тут і Польскі тэатр, і ТЮГ, і Дом кіно… Захаваўся касцёл, сапраўды, цудам: калі яго хацелі ўзарваць, аказалася, што ад выбуха пацерпіць і будынак Дома ўраду, таму вырашылі пакінуць усё як ёсць.

– Наколькі я ведаю, у падзямеллях гэтага касцёла пахаваныя жаўнеры корпуса Доўбар-Мусніцкага. Гэты Польскі корпус у 1918 годзе разам з часткамі БНР выбіваў адсюль бальшавікоў.

Поруч з касцёлам захаваўся яшчэ адзін гістарычны будынак – былы дом Эмануіла Абрампольскага. У гэтым будынку жыла княгіня Магдалена Радзівіл, таксама тут быў утвораны клуб “Беларуская хатка”, які ставіў на мэце адраджэнне нацыянальнага тэатра (пра гэта “ЕўраБеларусь” распавядала ў матэрыяле, прысвечаным адрасам БНР). Але гэты дом звязаны яшчэ з адной вядомай асобай – Барысам Савінкавым.

– Спачатку ён змагаўся з царскімі ўладамі, а калі прыйшлі бальшавікі, стаў змагацца супраць іх. Пазней з’ехаў у Варшаву, і чэкісты (не толькі з Масквы, але і з Мінску) распарацавалі цэлую аперацыю, каб выцягнуць гэтага чалавека на тэрыторыю савецкай Расіі і арыштаваць. Гэта была аперацыя “Трэст”, у савецкія часы пра яе быў зняты вялікі фільм.

У 1924 годзе Савінкава ўгаварылі вярнуцца: маўляў, для манархічнай рэвалюцыі ўсё гатова, не хапае толькі яго – кіраўніка. І Савінкаў вяртаецца з Польшчы праз заслаўскую мяжу (для яго быў арганізаваны бесперашкодны пераход), прыязджае ў Мінск і селіцца ў гэтым самым доме на сённяшняй плошчы Незалежнасці. У той час дом належаў аднаму з галоўных мінскіх чэкістаў.

– Падчас палуднавання да яго ўварваліся, каб затрымаць, а ён сказаў толькі: “Выдатная аперацыя. Але дазвольце працягнуць абед”. І гэты момант арышту Савінкава паказаны ў музеі КДБ Беларусі, але туды, на жаль, не трапіш. Савенкава той жа ноччу адправілі ў Маскву, быў вялікі паказальны працэс. Па матэрыялах следства, ён ва ўсім прызнаўся, але пасля нібыта выпадкова вываліўся з вакна.

Калі зайсці за дом Абрампольскага, пакуль яшчэ можна ўбачыць яшчэ адзін будынак сярэдзіны 1930-х, які ўжо абгарадзілі плотам і, верагодна, хутка знясуць – былую фабрыку-кухню. У той час горад развіваўся, насельніцтва расло, а харчавацца людзям не было дзе.

– Але што мяне ўразіла: у савецкім Мінску быў добра развіты кэтэрынг у сучасным сэнсе – сістэма машын, якія з гэтай фабрыкі-кухні развозілі ежу па школах і дзіцячых садках.

З пачаткам вайны раён плошчы Незалежнасці мала пацярпер ад бамбардзіровак, у адрозненне ад той жа Нямігі. Але на той час кіраўніцтва БССР на чале з Панамарэнкам ужо збегла з гораду, ніяк не арганізаваўшы эвакуацыю людзей. Апынуўшыся ў Магілёве, улады ўцямілі, што ўвесь архіў Саўнаркама і наркаматаў застаўся ў Мінску. Каб вывезці яго, у захопленую сталіцу накіравалі спецгрупу НКУС, якая так і не здолела прабіцца ў горад і ўсе ўдзельнікі якой загінулі.

Другие новости раздела «Общество»

Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Ад учорашняга дня Улад Вялічка сыйшоў з пасады генеральнага дырэктара Міжнароднага кансорцыума "ЕўраБеларусь", але шэрагаў сябраў арганізацыі ён не пакідае.
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Образование в Беларуси не меняется, потому что государство заинтересовано в дешевой и в меру грамотной рабочей силе.
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
11 марта 1882 года в Сорбонне Эрнест Ренан прочел свою знаменитую лекцию "Что такое нация".
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Я знаю, что такое национальная валюта, но не знаю, что такое национальный характер.
Культурная политика как фактор развития (Фото)
Культурная политика как фактор развития (Фото)
В Беларуси есть цензура и не соблюдаются авторские права, а Кодекс о культуре направлен прежде всего на ее контроль, а не на развитие.
Татьяна Водолажская: Беларусам не свойственно рефлексировать свои эмоции и рассказывать о них
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Три десятка лет истории проведения "Чернобыльского шляха", приуроченного к годовщине катастрофы на Чернобыльской АЭС, делают его культурным достоянием Беларуси.
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Философия — это то, чем я занимаюсь.
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Как-то политолог Павел Усов написал: "Тема выборов уже стала проблемой не политической, а философской. Проблемой мировоззренческой. В спорах сталкиваются не практические, а ценностные системы".
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Проект "Живая Библиотека" представил отчет по результатам пилотного исследования "Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений".
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
30 января 2019 года в Гомеле прошел информационный день программы ЕС "Восточное партнерство".
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Четыре года борьбы за Осмоловку ее жителей и активистов принесли победу: первый послевоенный микрорайон Минска сносить не будут.
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Беларусский философ и методолог Владимир Мацкевич в своем блоге в Фейсбуке поделился размышлениями, которые озаглавил "О правилах поведения".
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Старшы аналітык Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі Аксана Шэлест тлумачыць, "што можа развіць і забіць" грамадзянскую супольнасць Беларусі.
Спор философа с Богом за Беларусь
Спор философа с Богом за Беларусь
"Бороться с Богом мне незачем, а вот поспорить за Беларусь — есть повод", — пишет философ и методолог Владимир Мацкевич.
До Киева не доведет. Почему нет связи между языком и готовностью бороться за независимость страны
До Киева не доведет. Почему нет связи между языком и готовностью бороться за независимость страны
Большинство беларусов считают свою страну самодостаточной — вне зависимости от того, на каком языке говорят. И уверены, что она должна оставаться независимой.
Публичная встреча с Адамом Михником "[Не]своя страна" (Видео)
Публичная встреча с Адамом Михником "[Не]своя страна" (Видео)
17 декабря 2018 года в Минске Летучий университет и Галерея TUT.BY провели публичную встречу с легендарным польским диссидентом, общественным деятелем и журналистом Адамом Михником.
Уладзімір Мацкевіч: Каля ста чалавек кожны год вучыцца ў беларускім Лятучым універсітэце (Аўдыё)
Уладзімір Мацкевіч: Каля ста чалавек кожны год вучыцца ў беларускім Лятучым універсітэце (Аўдыё)
Адукацыйная пляцоўка была створана на ўзор Лятучага ўніверсітэта, які пад канец 1970-х гадоў дзейнічаў у Польшчы.
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 12, 2018
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 12, 2018
Центр правовой трансформации (Lawtrend) представляет выпуск Электронного бюллетеня LawtrendMonitor, # 12, 2018.
"Повестка 50": история одной кампании

Общественная кампания по реализации принципов Конвенции ООН о правах людей с инвалидностью подводит итоги и намечает новые горизонты.

Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)

Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.

Улад Вялічка — пра ўдзел Беларусі ва Усходнім партнёрстве: трэба больш жадаць і намагацца большага

10 год удзелу Беларусі ва Усходнім партнёрстве. Што гэта дало нашай краіне? Як складваліся адносіны з ЕС? Якімі магчымасцямі Беларусь да гэтага часу не скарысталася? Чаго чакаць надалей?

Перспективы политического протеста в России: эскизный набросок

Нельзя понять анатомию человека, основываясь исключительно на анатомии обезьяны. Человек продвинулся в своей эволюции куда дальше.