Воскресенье 22 апреля 2018 года | 07:37
  • бел / рус
  • eng

Алесь Смалянчук: Памяць пра Халакост шмат гаворыць пра беларусаў

20.01.2017  |  Общество   |  Яўгенія Бурштын, ЕўраБеларусь,  
Алесь Смалянчук: Памяць пра Халакост шмат гаворыць пра беларусаў DW

На нашай зямлі яўрэі жылі здаўна, але як вайна паўплывала на іх адносіны з беларусамі і які вобраз Халакосту захаваўся ў народнай памяці?

Гістарычная майстэрня імя Леаніда Левіна і Беларускі архіў вуснай гісторыі адкрылі ў Мінску Клуб вуснага гісторыка. Ён мае стаць пляцоўкай, дзе будуць абмяркоўвацца важныя і малавядомыя тэмы  з гісторыі ХХ стагоддзя, актуальныя для сучаснага  беларускага грамадства. Рэферэнт і кіраўнік адукацыйных паездак Гістарычнай майстэрні Ірына Кашталян зазначыла:

“Мы паспрабуем выбрацца з “вежы слановай косткі”, у якую мы забраліся, да грамадскасці”.

Яна паведаміла, што ў межах клубу плануецца правядзенне дыскусій, прэзентацый даследванняў, выступленні спецыялістаў з-за мяжы.

Служба інфармацыі “ЕўраБеларусі” наведала першае пасяджэнне клубу, якое было прысвечана беларускай памяці пра Халакост.

Напачатку прысутныя прагледзелі ролік аб тым, што думаюць звычайныя мінакі пра генацыд яўрэяў падчас Другой сусветнай вайны ў розных рэгіёнах Беларусі. Як паказала відэа, веды гэтыя досыць сціплыя. І гэтаму ёсць свае прычыны, якія патлумачыў доктар гістарычных навук Алесь Смалянчук. Ён пачаў з таго, што распавёў, якім чынам трагедыя Халакосту адлюстроўвалася ў беларускіх падручніках па гісторыі. Так, савецкія падручнікі 1982 года, якімі яшчэ карысталіся падчас першых гадоў незалежнасці, шмат пісалі пра ахвяр нацысцкага рэжыму. У іх якасці выступалі славяне – палякі, беларусы, украінцы, рускія, і “савецкія грамадзяне”. Падручнік 1990 года ўвогуле сцвярджаў, што згодна з планам “Ост” павінна было быць знішчана 30 мільёнаў рускіх. Першае пакаленне беларускіх падручнікаў найноўшага часу распавядала пра “махавік сталінскіх рэпрэсій” і спрабавала  грунтоўна паказаць трагедыю Халакосту. Аднак гэтыя падручнікі праіснавалі толькі тры-чатыры гады, у наступных падручніках 1997-2003 гадоў тэма Халакосту амаль што знікла. У 2006 годзе з’явіўся падручнік па гісторыі Беларусі для 9 класа, дзе ёсць згадкі пра трагедыю, але яны вельмі сціплыя.

“У мяне склалася ўражанне, што трагедыя Халакосту знаходзіцца ў ценю традыцыйных савецкіх міфаў пра Вялікую Айчынную вайну”,  – каментуе гісторык змест сучасных падручнікаў.

Не лепшая сітуацыя склалася і ў пасляваенным мастацтве. Культуролаг і мастацтвазнаўца Сяргей Харэўскі заўважае:

“Пытанне, якое дасюль нявырашанае – чаму беларускае мастацтва засталося без асэнсавання гэтай тэмы?”

Па го словах, невялічкі адказ, які не вычэрпвае ўсёй праблемы, даў мастак Яўген Ціхановіч. Ён распавядаў, што калі па вайне ўтварылася дзяржава Ізраіль, скульптар Заір Азгур стварыў некалькі кампазіцый, прысвечаных артысту Саламону Міхоэлсу. Але калі Міхоэлс быў забіты ў Мінску, Азгур замкнуўся ў сваёй майстэрні і разбіваў там усе свае творы, якія тычыліся яўрэйскай тэматыкі.

Аднак ёсць усё ж выключэнне – карціна з цыклу “Лічбы на сэрцы” народнага мастака Міхаіла Савіцкага, дзе ў досыць непрывабным выглядзе намаляваны чалавек з зоркай Давіда. Мастак сцвярджаў, што на ўласныя вочы бачыў у канцлагеры “яўрэяў-памагатых” нацыстаў.

Асэнсаванне тэмы Халакосту ў мастацтве ўвогуле пачалося толькі ў 1960-х, гаворыць Сяргей Харэўскі. У літаратуры на ваенную тэму, якой так багата ў беларускай скарбонцы, яна таксама амаль не ўздымалася. Калі і былі нейкія спробы, то яны выглядалі досыць кволымі.

Па словах Алеся Смаленчука, размовы з рэспандэнтамі падчас экспедыцый паказалі, што існуе каласальная праблема ў нашым разуменні Халакосту і беларускай памяці пра яго. Гісторык зазначае, што расповеды пра забойствы яўрэяў, сабраныя падчас экспедыцый, поўныя шкадавання. У той жа час узнікае стэрэатып пра “жыдоў-баязліўцаў”, якія амаль ніколі не ўцякалі ад распраў.

У гістарычнай памяці беларусаў захаваліся прычыны забойства яўрэйскага насельніцтва падчас вайны, якія даследчыкі ўмоўна падзялілі на некалькі груп. Згодна з першай групай адказаў, тысячы яўрэяў знішчалі праз іх “хітрасць і нежаданне працаваць”. І гэта, зазначае гісторык, прымушае скептычна ставіцца да стэрэатыпа, што беларуска-яўрэйскія адносіны заўсёды былі добрасуседскімі і шчырымі. Другая група адказаў датычыцца “асабістай помсты” Гітлера яўрэям. Ёсць і ўяўленні пра жыдоў як пра “пракляты народ”, які забіў Хрыста (такія меркаванні распаўсюджаныя ў заходніх рэгіёнах Беларусі). Іншым разам ва ўспамінах рэспандэнтаў прысутнічаў “крывавы навет” – маўляў, яўрэі разгаўляюцца крывёю. Былі меркаванні пра тое, што немцы імкнуліся да сусветнага панавання, а яўрэі былі найбольш блізкімі да немцаў, таму іх трэба было забіваць.

Нярэдка злачынствы супраць яўрэяў здзяйснялі не акупанты, а свае, аднавяскоўцы – выдавалі ці нават забівалі іх. У якасці забойцаў фігуравалі і мясцовыя партызаны. Аднак у супрацьвагу гэтаму ёсць і ўспаміны пра тое, як аднавяскоўцы ратавалі яўрэяў і дапамагалі ім.

Эксперты кажуць пра тое, што падчас вайны не было ўяўленняў пра маштабы трагедыі. Людзі верылі, што, прынамсі, з буйных гарадоў яўрэяў эвакуявалі, ніхто не думаў, што паўсюль існуюць вялізныя гета.

“У большасці рэспандэнтаў не было разумення глабальнасці катастрофы”, – канстатуе Алесь Смалянчук.

Між тым гісторык заўважае, што ў беларусаў падчас вайны адсутнічала салідарнасць: нярэдкімі былі выпадкі, калі вяскоўцы перасяляліся ў хаты забітых яўрэяў, забіралі сабе іх маёмасць.

“Гэтая памяць вельмі важная і для загінулых, і для жывых – бо яна шмат гаворыць пра нас, беларусаў”, – падсумоўвае Алесь Смалячук.

***

Клуб вуснага гісторыка плануе збірацца штомесяц. Наступная тэма будзе прысвечана падзелу беларусаў на “ўсходнікаў” і “заходікаў” – наколькі жывы ён цяпер.

Другие новости раздела «Общество»

Хто кіруе светам: Трамп з Пуціным ці закрытыя клубы выбраных? (Відэа)
Хто кіруе светам: Трамп з Пуціным ці закрытыя клубы выбраных? (Відэа)
Неўзабаве будзе названы пераможца конкурса ад Фонду глабальных выклікаў (Global Challenges Foundation), які атрымае 5 млн. долараў за ідэю-праект па супрацьдзеянні гэтым самым глабальным праблемам.
Форум "Место встречи: Будущее" прошел 14-15 апреля в Минске (Фото)
Форум "Место встречи: Будущее" прошел 14-15 апреля в Минске (Фото)
Более сотни представителей разных сфер деятельности на протяжении двух дней обсуждали самые инновационные и проблемные тренды сегодняшнего и завтрашнего дня.
Форум "Место встречи: Будущее": начало (Фото)
Форум "Место встречи: Будущее": начало (Фото)
14 апреля в Минске начал работу форум "Место встречи: Будущее".
Технари vs. гуманитарии. Почему такое разделение плохо для инноваций
Технари vs. гуманитарии. Почему такое разделение плохо для инноваций
Почему разделение на технарей и гуманитариев больше не работает? Стоит ли нам назначить "жертв войны за прекрасное будущее"? И как заставить инноваторов из разных сфер поговорить друг с другом?
Новое беларусское кино. Со скоростью черепахи, но с неотвратимостью слона
Новое беларусское кино. Со скоростью черепахи, но с неотвратимостью слона
"Нашы сваякi" — уже так хочется говорить про Леонида Калитеню и Наталью Бружник, что несут на своих плечах проект "СВАЁ КІНО" и немалую часть всего независимого беларусского кинематографа.
Первая беларусская газета с дополненной реальностью
Первая беларусская газета с дополненной реальностью
Все хотят жить в нормальной, хорошей, счастливой стране. Кто-то эмигрирует в страну, которую считает нормальной, кто-то добивается того, чтобы эта страна стала нормальной.
Национальный университет: как не загнать себя в "гетто" в условиях хронической стабильности
Национальный университет: как не загнать себя в "гетто" в условиях хронической стабильности
В Беларуси работает более 50 университетов, однако по мнению ряда беларусских ученых и экспертов, ни одно из этих учебных заведений нельзя назвать университетом в настоящем значении этого понятия.
Фільмы пра беларускую моладзь трапілі ў сталічны пракат (Відэа і аўдыё)
Фільмы пра беларускую моладзь трапілі ў сталічны пракат (Відэа і аўдыё)
12 красавіка ў трох кінатэатрах Мінска пачнуць круціць маладзёжны кінаальманах "Пакаленне.by".
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 3, 2018
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 3, 2018
Центр правовой трансформации (Lawtrend) представляет выпуск Электронного бюллетеня LawtrendMonitor, # 3, 2018.
Ностальгия и мечта
Ностальгия и мечта
Пытаюсь вспомнить премьер-министров, которые руководили страной после 1994 года. Всплывают какие-то фамилии.
Валянцін Акудовіч: Свабода ніколі не прыходзіць туды, дзе яе не чакаюць (Аўдыё)
Валянцін Акудовіч: Свабода ніколі не прыходзіць туды, дзе яе не чакаюць (Аўдыё)
Ці адбылося Свята сёлета на 25 сакавіка? Чаму беларуская палітычная апазіцыя — гэта аксюмарон? І як разумець афарыстычную фразу, што свабоду нельга заваяваць, а магчыма толькі дачакацца?
Сэнс стагоддзя (Відэа)
Сэнс стагоддзя (Відэа)
Якім чынам падзеі стогадовай даўніны вызначаюць нашу сучаснаць? Беларускія інтэлектуалы і грамадскія дзеячы віншуюць са 100-годдзем БНР і вызначаюць сэнс юбілею.
Свабода і сумневы. Як у Мінску працуе ўніверсітэт, не падобны да іншых
Свабода і сумневы. Як у Мінску працуе ўніверсітэт, не падобны да іншых
Інтэрнэт змяніў сферу адукацыі да непазнавальнасці. Самыя розныя адукацыйныя курсы — ад рамонту сантэхнікі да сучаснай філасофіі — можна засвоіць, не выходзячы з дома. За грошы і без грошай.
Татьяна Водолажская: Университет — это не стены
Татьяна Водолажская: Университет — это не стены
Сколько лет университету? Формально, около тысячи. Но сама идея поставить истину и мышление во главу угла гораздо старше.
Клин клином, смех смехом
Клин клином, смех смехом
В это с трудом поверят современные городские беларусы, я и сам вспоминаю это с сомнением, но я застал то время, когда беларусам русский язык казался смешным.
Святло, якое нам застаецца
Святло, якое нам застаецца
Беларускі дызайнэр, мастак, фатограф, паэт і перакладчык, аўтар "Народнага альбома" Міхал Анемпадыстаў нечакана для ўсіх нас пайшоў з жыцця 24 студзеня гэтага года.
Ничто не ново под луной
Ничто не ново под луной
По календарю март, а впечатление такое, что зима только начинается. Но к марту люди уже устали от зимы.
Пять женщин, которые меняют Беларусь (Фото)
Пять женщин, которые меняют Беларусь (Фото)
Когда обсуждается роль женщин в беларусском обществе, часто возникают споры.
Идеи для масс
Идеи для масс
Массу можно показать пальцем, можно вывести на площадь, собрать на Майдан. А людей, которые овладели идеей, а она ими нет, на площадь не выведешь.
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 2, 2018
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 2, 2018
Центр правовой трансформации (Lawtrend) представляет выпуск Электронного бюллетеня LawtrendMonitor, # 2, 2018.
Рэальная праца Канвенцыі залежыць ад усіх зацікаўленых супольнасцяў і арганізацый

Якія вынікі дае кампанія “Павестка 50”, што дапамагае ўвасобіць у жыццё Канвенцыю аб правах людзей з інваліднасцю ў рэгіёнах?

Обзор "Свобода ассоциаций и правовое положение некоммерческих организаций в Беларуси" за 2017 год

Центр правовой трансформации (Lawtrend) и Ассамблея неправительственных демократических организаций подготовили обзор свободы ассоциаций и правового положения НКО в Беларуси в период 2017 года.

Хто кіруе светам: Трамп з Пуціным ці закрытыя клубы выбраных? (Відэа)

Неўзабаве будзе названы пераможца конкурса ад Фонду глабальных выклікаў (Global Challenges Foundation), які атрымае 5 млн. долараў за ідэю-праект па супрацьдзеянні гэтым самым глабальным праблемам.

Первая беларусская газета с дополненной реальностью

Все хотят жить в нормальной, хорошей, счастливой стране. Кто-то эмигрирует в страну, которую считает нормальной, кто-то добивается того, чтобы эта страна стала нормальной.