Среда 21 августа 2019 года | 20:00
  • бел / рус
  • eng

Феномен беларускага памежжа

02.03.2017  |  Общество   |  Яўгенія Бурштын, ЕўраБеларусь,  
Феномен беларускага памежжа Сцэна са спектакля «Дзве душы» Купалаўскага тэатра, фота: kupalauski.by

Ці мае пад сабой падставы падзел беларусаў на “ўсходнікаў” і “заходнікаў”, альбо гэта навешванне ярлыкоў?

Беларускі архіў вуснай гісторыі некалькі гадоў прысвяціў збору ўспамінаў на колішняй савецка-польскай, так званай, Рыжскай мяжы. Якім чынам гэтая нябачная і юрыдычна даўно скасаваная мяжа праяўляецца ў сучаснасці, абмяркоўвалі на другім пасяджэнні Клуба вуснага гісторыка.

Чаму за 18 год мяжы сфармавалі такія адрозненні, якія не сцёрліся і да сёння?..

Кандыдат гістарычных навук Вольга Іванова распавяла, што першая экспедыцыя па мяжы “ўсходнікаў” і “заходнікаў” на Палессе адбылася ў 2012 годзе.

– Я не чакала ўбачыць ніякіх адрозненняў, бо краіна даўно адна, – прызнаецца гісторык. – На Палессі яны не дужа праявіліся, але і там было заўважна, што паміж раёнамі, дзе была мяжа, адсутнічалі добрыя дарогі. Нават візуальна была бачна розніца ў матэрыяльным дабрабыце рэспандэнтаў. На ўсходнім баку мы бачылі савецкія закінутыя пабудовы, а праязджаеш тры кіламетры і бачыш цяпліцы “агурковага краю”, там ёсць жыццё. 

Агулам даследчыкі з’ездзілі ў тры экспедыцыі, ахапіўшы розныя рэгіёны: праваслаўнае Палессе з заўважнымі пратэстанцкімі супольнасцямі, Міншчыну (Дзяржынскі і Стаўбцоўскі раёны), дзе 35% каталіцкага насельніцтва і Віцебшчыну. Адметна, што найбольшыя ментальныя адрозненні паміж “усходнікамі” і “заходнікамі” праявіліся менавіта на Міншчыне. 

– Жыхароў заходняга боку называлі “западнікі”, “палякі”, ці больш зняважліва – “пшэкі”, “шляхцюкі”.  “Усходнікаў” – “васточнікамі”, “вастыкіламі”, “калгаснікамі”. Ва ўспамінах гучала, што “ўсходнікі” прыходзілі на захад і прасілі дапамогі, ежы – праз гэта іх сталі зваць “тарбэшнікі”, бо прыходзілі з торбамі. “Усходнікі” лічылі натуральным, што калі “заходнікі” багацейшыя, то мусяць дапамагаць ім. Часта іх яшчэ называлі “бальшавікамі”, – гаворыць Вольга Іванова.

Яна адзначае, што часта “бальшавікам” пыпісваўся дэгуманізаваны вобраз, імі пужалі дзяцей. Яны атаясамліваліся з рускімі і Расіяй, у той час як “заходнікі” – з палякамі і Польшчай.

Вольга Іванова робіць выснову, што механізм фармавання адрозненняў пачаўся ад самога моманту ўсталявання мяжы ў 1921 годзе. Прычым савецкі бок быў больш паспяховым у такой прапагандзе, праводзіў паказальныя мерапрыемствы адмыслова на мяжы. У Саветах фармаванне адрозненняў  адбывалася рэпрэсіўнымі метадамі, напрыклад, падзеленым мяжой членам сям’і не дазвалялі размаўляць паміж сабой.

Рысы адрознення заходніх і ўсходніх беларусаў праяўляліся ў прынцыпах вядзення гаспадаркі, культурных асаблівасцях, гаворках, падзеле на багатых і бедных. Адным з найбольшых адрозненняў было стаўленне да веры, Бога і царквы. “Заходнікі” надзяляюцца рысамі культурнай адметнасці, гаспадарлівасці, пабожлівасці, “усходнікі” ж – менш культурныя, бяднейшыя.

У памяці апошніх Заходнюю Беларусь у 1939 годзе вызвалялі “свае” ад “чужых”. “Заходнікі” ж успаміналі: “Свае прыйшлі” – я не магу сказаць, заўсёды чула, што гэта рускія прыйшлі”. “Якое з’яднанне? Захват. Напалі на нас, усіх пастралялі, вайна настаяшчая была”.

– Нельга гэтыя адрозненні катэгарызаваць і казаць, што яны выклікаюць канфрантацыю, – зазначае Вольга Іванова. – Тым не менш, іх можна заўважыць. Для мяне было і застаецца адкрытым пытанне, чаму за 18 год мяжы сфармавалі такія адрозненні, якія не сцёрліся і да сёння?..

Беларуская мяжа – падзея, якая стварае беларускую нацыю

Філосаф і літаратар Ігар Бабкоў даўно даследуе памежжа як экзістэнцыйны феномен.

– Усё пачалося з сярэдзіны 90-х – часу інтэнсіўнага прадумвання беларускай ідэнтычнасці, – успамінае ён. – Тады ідэя памежжа паўстала ў якасці важнага канцэпта. На гэта моцным чынам паўплывала эсэ Ігната Абдзіраловіча пра тое, што Беларусь расколатая. У самой культуры прысутнічае міфалогія захаду і ўсходу.

Але калі прыгледзецца да самога канцэпту памежжа, гаворыць Бабкоў, аказваецца не ўсё так проста. Ёсць разуменне памежжа як франціра – адсоўнай лініі, калі ты ўвесь час вымушаны заваёўваць новую тэрыторыю, а за францірам – нешта чужое і варожае. Такога памежжа Беларусь не ведала. Беларуская мяжа праходзіць пасярэдзіне не толькі тэрыторыі, але і самога мыслення і свядомасці людзей. Прычым мяжа не толькі падзяляе на розныя часткі, але і яднае праз сам факт падзелу.

– Гэта містычнае адчуванне. Беларуская мяжа – падзея, якая стварае беларускую нацыю з усіх кавалачкаў. Такога памежжа беларускае мысленне не ведае. Я нахабна паспрабаваў быць першым, хто  яго прапанаваў. Памежжа з аднаго боку – перыферыя. І з другога таксама. Такім чынам, мяжа – сутыкненне перыферый. А ў цэнтры заўсёды спакойна. І менавіта ў момант сутыкнення з “іншым” на памежжы ідэі праяўляюць сваю сутнасць. Бо нідзе няма больш “праваслаўных” праваслаўных, чым на Беласточчыне, і больш апантаных каталікоў, чым на Мсціслаўшчыне.

На думку Ігара Бабкова, памежжа ў беларускай свядомасці прысутнічае як канфліктны выбар паміж чымсьці, і яно можа абрасці “прыгожым канцэртам” страчаных традыцый.

– Гэта задача для культуры на стагоддзі – каб у школах ведалі, што такое суфізм, чым ідыш адрозніваецца ад іўрыта, чым ёсць татарская мусульманская традыцыя ў Беларусі. Дарэчы, “Народны альбом” – цудоўны і прадуктыўны спосаб культуры “пагуляць” з тэмай “усходнікаў” і “заходнікаў”.

Ёсць тольі адно пытанне, на якое філосаф пакуль не можа знайсці адказу: чаму мы не распадаемся, як тыя ж сербы і харваты?

– Напэўна, ёсць нейкая цэнтралізаваная ідэя тутэйшасці, – мяркуе мысляр.

Гісторык Алесь Пашкевіч, у сваю чаргу, адзначыў, што Усходняй Беларусі больш не пашанцавала: яна знаходзілася ў Савекім Саюзе падчас самых страшных яго рэпрэсій, якія наклалі на іх такі адбітак.

А яго калега Андрэй Кіштымаў перакананы, што Рыжская мяжа была закладзена нашмат раней, пачынаючы з “уставы на валокі” Жыгімонта ІІ Аўгуста 1557 года. Пазней яна амаль супадае з мяжой другога падзелу Рэчы Паспалітай, а яшчэ пазней – з лініяй фронту Першй сусветнай вайны. Таму “заходнікі” і “ўсходнікі” сфармаваліся за некалькі стагоддзяў да з’яўлення Рыжскай мяжы 1921 года.

Другие новости раздела «Общество»

Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Ад учорашняга дня Улад Вялічка сыйшоў з пасады генеральнага дырэктара Міжнароднага кансорцыума "ЕўраБеларусь", але шэрагаў сябраў арганізацыі ён не пакідае.
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Образование в Беларуси не меняется, потому что государство заинтересовано в дешевой и в меру грамотной рабочей силе.
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
11 марта 1882 года в Сорбонне Эрнест Ренан прочел свою знаменитую лекцию "Что такое нация".
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Я знаю, что такое национальная валюта, но не знаю, что такое национальный характер.
Культурная политика как фактор развития (Фото)
Культурная политика как фактор развития (Фото)
В Беларуси есть цензура и не соблюдаются авторские права, а Кодекс о культуре направлен прежде всего на ее контроль, а не на развитие.
Татьяна Водолажская: Беларусам не свойственно рефлексировать свои эмоции и рассказывать о них
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Три десятка лет истории проведения "Чернобыльского шляха", приуроченного к годовщине катастрофы на Чернобыльской АЭС, делают его культурным достоянием Беларуси.
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Философия — это то, чем я занимаюсь.
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Как-то политолог Павел Усов написал: "Тема выборов уже стала проблемой не политической, а философской. Проблемой мировоззренческой. В спорах сталкиваются не практические, а ценностные системы".
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Проект "Живая Библиотека" представил отчет по результатам пилотного исследования "Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений".
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
30 января 2019 года в Гомеле прошел информационный день программы ЕС "Восточное партнерство".
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Четыре года борьбы за Осмоловку ее жителей и активистов принесли победу: первый послевоенный микрорайон Минска сносить не будут.
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Беларусский философ и методолог Владимир Мацкевич в своем блоге в Фейсбуке поделился размышлениями, которые озаглавил "О правилах поведения".
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Старшы аналітык Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі Аксана Шэлест тлумачыць, "што можа развіць і забіць" грамадзянскую супольнасць Беларусі.
Спор философа с Богом за Беларусь
Спор философа с Богом за Беларусь
"Бороться с Богом мне незачем, а вот поспорить за Беларусь — есть повод", — пишет философ и методолог Владимир Мацкевич.
До Киева не доведет. Почему нет связи между языком и готовностью бороться за независимость страны
До Киева не доведет. Почему нет связи между языком и готовностью бороться за независимость страны
Большинство беларусов считают свою страну самодостаточной — вне зависимости от того, на каком языке говорят. И уверены, что она должна оставаться независимой.
Публичная встреча с Адамом Михником "[Не]своя страна" (Видео)
Публичная встреча с Адамом Михником "[Не]своя страна" (Видео)
17 декабря 2018 года в Минске Летучий университет и Галерея TUT.BY провели публичную встречу с легендарным польским диссидентом, общественным деятелем и журналистом Адамом Михником.
Уладзімір Мацкевіч: Каля ста чалавек кожны год вучыцца ў беларускім Лятучым універсітэце (Аўдыё)
Уладзімір Мацкевіч: Каля ста чалавек кожны год вучыцца ў беларускім Лятучым універсітэце (Аўдыё)
Адукацыйная пляцоўка была створана на ўзор Лятучага ўніверсітэта, які пад канец 1970-х гадоў дзейнічаў у Польшчы.
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 12, 2018
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 12, 2018
Центр правовой трансформации (Lawtrend) представляет выпуск Электронного бюллетеня LawtrendMonitor, # 12, 2018.
"Повестка 50": история одной кампании

Общественная кампания по реализации принципов Конвенции ООН о правах людей с инвалидностью подводит итоги и намечает новые горизонты.

Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)

Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.

Улад Вялічка — пра ўдзел Беларусі ва Усходнім партнёрстве: трэба больш жадаць і намагацца большага

10 год удзелу Беларусі ва Усходнім партнёрстве. Што гэта дало нашай краіне? Як складваліся адносіны з ЕС? Якімі магчымасцямі Беларусь да гэтага часу не скарысталася? Чаго чакаць надалей?

Перспективы политического протеста в России: эскизный набросок

Нельзя понять анатомию человека, основываясь исключительно на анатомии обезьяны. Человек продвинулся в своей эволюции куда дальше.