Воскресенье 30 апреля 2017 года | 10:00
  • бел / рус
  • eng

Беларуская Вільня Браніслава Тарашкевіча (ФОТА)

24.01.2017  |  Общество   |  Яўгенія Бурштын, ЕўраБеларусь,  
Беларуская Вільня Браніслава Тарашкевіча (ФОТА) Фота Службы інфармацыі "ЕўраБеларусі"

Шпацыруем па віленскіх мясцінах мовазнаўцы, а яго падчарка распавядае, чаму першая жонка не паехала з ім у БССР пасля абмену на Францішка Аляхновіча.

20 студзеня споўнілася 125 гадоў з дня нараджэння выбітнага беларускага грамадска-палітычнага дзеяча Браніслава Тарашкевіча. Служба інфармацыі “ЕўраБеларусі” выправілася ў вандроўку на малую радзіму стваральніка “тарашкевіцы” – Віленшчыну – разам з экскурсаводам Паўлам Каралёвым і падчаркай Браніслава Ірынай Ніжанкоўскай.

Браніслаў Тарашкевіч нарадзіўся ў 1892 годзе ў Мацюлішках пад Вільняй у сялянскай сям’і, аднак здолеў стаць выбітным мовазнаўцам, перакладчыкам, кандыдатам філалогіі і акадэмікам. Ён пражыў толькі 46 год, многія з якіх былі азмрочаныя засценкамі польскай і савецкай турам, але паспеў вельмі шмат зрабіць для Беларусі. Бадай, самым славутым яго творам стала першая “Беларуская граматыка для школ” – той правапіс беларускай мовы, які ў 1920-30-х гадах быў афіцыйным, а цяпер завецца “класічным” ці, па імені аўтара, “тарашкевіцай”. Двойчы арыштаваны польскімі ўладамі, у 1933 годзе Тарашкевіч трапіў пад абмен вязнямі паміж Польшчай і БССР – яго абмянялі на вядомага беларускага літаратара Францішка Аляхновіча, аўтара кнігі “У кіпцюрох ГПУ”. У Саветах мовазнаўца пражыў некалькі гадоў і трапіў пад жорны рэпрэсій: дасюль невядома, ці памёр ён у лістападзе 1938 года ад катаванняў, ці ўсё ж быў прыведзены ў выкананне вынесены яму расстрэльны прысуд.

“Калі б паехала да мужа – не выжыла б…”

За некалькі кіламетраў ад сучаснай мяжы Літвы і Беларусі пралягае мястэчка Лаварышкі, куды з ужо неіснуючага засценка Мацюлішкі была перавезеная хата бацькоў Браніслава. Тут маленькі Тарас (менавіта так Тарашкевіча называлі блізкія) атрымаў пачатковую адукацыю. У Лаварышках ёсць могілкі, дзе мы знаходзім магілы сваякоў Тарашкевіча, у тым ліку і бацькоў. А побач з могілкамі – велічны цагляны 111-гадовы касцёл Яна Хрысціцеля, знакаміты тым, што ў ім служыў арганістам Ян Пазняк – дзядуля заснавальніка Беларускага народнага фронту Зянона Пазняка. Дарэчы, той арган знаходзіцца ў касцёле і сёння, і ўсё так жа працуе, як і стагоддзе таму.

Касцёл у Лаварышках

Але вернемся да Тарашкевіча. У фальварку Мігаўка, гаспадаром якога быў адзін з першых выдаўцоў газет “Наша Ніва” і “Наша Доля” Аляксандр Уласаў, ён знаёміцца з прыгажуняй з Радашковіч Верай Сніткай, і ў 1923 годзе бярэ з ёй шлюб.

“Мама была праваслаўнай, а ён католікам. Таму спачатку вянчаліся ў праваслаўнай царкве ў Варшаве, а пасля ў віленскім касцёле Святога Мікалая, іх вянчаў ксёндз Адам Станкевіч”,  – распавядае Ірына Ніжанкоўская. Па яе словах, пазней да маці заляцаўся нават мастак Язэп Драздовіч, але атрымаў ад яе аплявуху.

Тарашкевіч быў на дзевяць гадоў старэйшы за жонку. 9 студзеня 1925 года ў іх нарадзіўся сын Радаслаў, Славік. Ірына, якая нарадзілася ўжо пасля смерці Тарашкевіча ад другога мужа Веры, паляка, у 1940 годзе, памятае брата. “Я з дзяцінства чула пра Тарашкевіча, у нас дома, каля братавага ложка, стаяў яго здымак”,  – узгадвае жанчына.

Вера, Браніслаў і Славік Тарашкевічы. Фота з архіву І. Ніжанкоўскай

Вера ва ўсім старалася дапамагаць мужу і калі з’явілася магчымасць абмену вязнямі, заахвочвала Тарашкевіча і абяцала прыехаць да яго. 6 верасня 1933 года на станцыі Коласава адбываецца абмен на савецка-польскай мяжы: Францішак Аляхновіч вяртаецца з савецкай вязніцы ў Польшчу, а палякі перадаюць Саветам Браніслава Тарашкевіча. Ёсць сведчанні, што вязні падчас абмену выглядалі па-рознаму: Аляхновіч быў апрануты ў бушлат, а на Тарашкевічу было прыстойнае паліто. Пры гэтым нібыта Аляхновіч, папярэджваючы сабрата, сказаў яму: “Бронюсь, куды ты ідзеш?”

Бронюсь яшчэ не ведаў, што чакае яго на ўсходзе, ён збіраецца перабрацца туды з сям’ёй і працаваць на карысць радзіме. Ды чамусьці жонка прынесла на станцыю Коласава толькі паперы ды неабходныя рэчы. Але абяцала цягам паўгода прыехаць да яго з сынам. Не прыехала…

“Яна казала: калі б бабуля (маці Веры. – ЕўраБеларусь.) адгаворвала ехаць, то паехала б. Але бабуля маўчала і толькі скрушна глядзела на ўнука. Мама вырашыла не пакідаць бабулю адну ў Вільні і засталася. Калі б паехала да мужа – не выжыла б…”, – расказвае Ірына Ніжанкоўская.

Ірына Ніжанкоўская

Браніслаў пасля абмену працаваў загадчыкам аддзела Польшчы і Прыбалтыкі ў Міжнародным аграрным інстытуце ў Маскве, там ажаніўся другі раз з выпускніцай вышэйшых літаратурных курсаў, Нінай Палянскай – пра гэта Вера не ведала. А пасля – арышт, катаванні, расстрэл…

У 1943 годзе памірае бацька Ірыны, другі муж Веры Тарашкевіч. А ў 1944-м у партызанах гіне 19-гадовы Славік, але бацька пра гэта ўжо не даведаецца…

“У мамы быў вельмі моцны характар. Яна пры нас ніколі не паказвала эмоцый. Але распавядалі, што калі даведалася пра смерць сына, пайшла ў поле і там стала галасіць…”, – гаворыць падчарка Тарашкевіча. Дарэчы, Вера Тарашкевіч пражыла да 1998 года і пакінула шмат успамінаў пра першага мужа і іншых беларускіх адраджэнцаў.

Беларускі анклаў

Для любога беларуса Вільня пачынаецца з Вострай Брамы. Памятае яна, безумоўна, і Тарашкевіча, аднак найлепш памяць пра яго захавалася ў іншым “беларускім” месцы літоўскай сталіцы – Базыльянскіх мурах. Менавіта тут размяшчалася Віленская беларуская гімназія, створаная Іванам Луцкевічам у 1919 годзе, якую Браніслаў узначальваў у 1921 – 1922 гадах. Ля ўваходу ў былую гімназію сёння вісяць шыльды ў памяць аб колішняй выпускніцы, аўтарцы верша “Магутны Божа”, які стаў хрысціянскім гімнам, Наталлі Арсенневай, выкладчыку і выбітным літаратары Максіме Гарэцкім і ксяндзу, грамадскім дзеячы Адаме Станкевічу.

Шыльды на былой Віленскай беларускай гімназіі

Дзесьці ў гэтых вокнах жыў Браніслаў Тарашкевіч, калі ўзначальваў гімназію

Ад муроў рушым да ратушы. Некалі гэты будынак быў тэатрам, дзе дырыжыраваў стваральнік беларускай класічнай оперы Станіслаў Манюшка. А зусім побач, на ратушнай плошчы стаіць будынак на месцы дома братоў Мамонічаў, дзе друкаваў свае кнігі Францыск Скарына, а таксама выходзілі статуты Вялікага княства Літоўскага. Дарэчы, па ўспамінах Веры Тарашкевіч, Браніслаў збіраўся напісаць кнігу пра Скарыну. Кнігу так і не стварыў, але напісаў рэферат “Век Скарыны”, які чытаў падчас некаторых урачыстасцяў.

Ля дома са скарынаўскай шыльдай збочваем на адну з вузкіх віленскіх вулак і крочым да галоўнага адукацыйнага цэнтру – Віленскага ўніверсітэту.

“Калі вам будуць казаць, што першы ўніверсітэт у Беларусі – БДУ – з’явіўся ў 1921 годзе – гэта няпраўда. Першы ўніверсітэт з’явіўся ў 1570-х гадах, і ён перад намі”, – гаворыць экскурсавод Павел Каралёў.

Віленскі ўніверсітэт

Менавіта сюды прыязджала вучыцца моладзь з усяго наваколля. Універсітэт паўстаў на аснове езуіцкага калегіюму ў 1579 годзе, заснаваў яго кароль Стэфан Баторый. Тут вучыліся Адам Міцкевіч, Ігнат Дамейка, Тамаш Зан, дзякуючы якім у гэтых сценах паўсталі таемныя таварыствы філаматаў і філарэтаў… Вучыўся тут і Тарашкевіч. Што праўда, не ва ўніверсітэце, а ў Другой віленскай гімназіі, якая размяшцалася ў яго сценах. Справа ў тым, што ў гэты час ужо амаль як сто гадоў універсітэт быў зачынены пасля паўстання 1831 года. Браніслаў Тарашкевіч зарэкамендаваў сябе як выдатны вучань, скончыў гімназію са срэбным медалём, зазначае экскурсавод. У гімназіі надзвычай добра выкладалі замежныя мовы, як сучасныя, так і класічныя – грэчаскую і лацінскую, – дзякуючы гэтаму пазней Браніслаў пераклаў “Іліяду” Гамера.

Наступны наш адрас не менш знакавы для беларускай ідэнтычнасці. На адным з будынкаў па вуліцы Татарскай вісіць шыльда, якая сведчыць, што менавіта тут размяшчалася друкарня пана Марціна Кухты.Тая самая, дзе выйшаў “Вянок” Максіма Багдановіча. Але не толькі: у 1918 годзе тут адбылася падзея з падзей у жыцці Браніслава Тарашкевіча і ўсёй Беларусі: пабачыла свет яго граматыка. Дарэчы, у гэтай жа друкарні (праўда, у той час яна размяшчалася ў іншым месцы) выйшаў першы нумар першай беларускай газеты “Наша Доля”.

Наш маршрут пралягае да пачатку вуліцы Ліцейнай, да дома, дзе жыў Браніслаў з жонкай Верай. Тут жа былі “прапісаныя” Таварыства беларускай школы, Работніцка-сялянская грамада. З гэтага дома Вера хадзіла на Лукішкі, дзе яе муж сядзеў у польскай турме. А калі прайсці наперад, можна пабачыць самы старажытны ў горадзе храм святога Мікалая, у якім айцец Адам Станкевіч вянчаў іх, калі жыццё падавалася яшчэ такім доўгім і шчаслівым...

Другие новости раздела «Общество»

Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 4, 2017
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 4, 2017
Перед вами четвертый выпуск электронного бюллетеня LawtrendMonitor за 2017 год.
Чернобыльский телемарафон на Blog-TV Trixter (Видеозапись эфира от 26 апреля 2017 года)
Чернобыльский телемарафон на Blog-TV Trixter (Видеозапись эфира от 26 апреля 2017 года)
4-часовая попытка осознания современной проблематики Чернобыля.
Аляксандр Тамковіч: Для мяне краўдфандынгавая кампанія – як лакмусавая паперка
Аляксандр Тамковіч: Для мяне краўдфандынгавая кампанія – як лакмусавая паперка
Журналіст распачаў збор сродкаў, каб выдаць унікальную кнігу пра сучасных беларускіх творцаў.
Топ ярких цитат Владимира Мацкевича: о чем рассказал философ гомельчанам (Фото)
Топ ярких цитат Владимира Мацкевича: о чем рассказал философ гомельчанам (Фото)
19 апреля в Гомеле в рамках «Городских собраний ГДФ» с лекцией «(НЕ)зависимая Беларусь» выступил философ и методолог Владимир Мацкевич.
Информированность беларусов об онкологических заболеваниях
Информированность беларусов об онкологических заболеваниях
Уже довольно давно специалистам стало понятно, что онкологические заболевания требуют особого подхода, который не исчерпывается чисто медицинскими мероприятиями.
Праваабаронцы: Выдварэнне Алены Танкачовай з краіны – палiтычна матывавана
Праваабаронцы: Выдварэнне Алены Танкачовай з краіны – палiтычна матывавана
Пазбаўленне вядомай праваабаронцы права на ўезд у Беларусь цягам трох гадоў і адмова скарачэння гэтых тэрмінаў маюць палітычны падтэкст.
Обучение за рубежом: первые участники Erasmus+ делятся опытом и советами
Обучение за рубежом: первые участники Erasmus+ делятся опытом и советами
Программы Европейского Союза для беларусской молодежи открывают сегодня много возможностей учиться за рубежом. Как это работает, кто и с какими впечатлениями возвращается на родину?
Вольга Смалянка: Беларусь рэдка ідзе на вырашэнне пытанняў у плоскасці палітычных правоў
Вольга Смалянка: Беларусь рэдка ідзе на вырашэнне пытанняў у плоскасці палітычных правоў
Калі раней Беларусь спрабавала сыйсці ў галіну сацыяльных правоў і давала справаздачу па іх, цяпер такой магчымасці няма, бо зададзены канкрэтныя палітычныя пытанні.
"Дело "Белого легиона". Мы не должны молчать!
"Дело "Белого легиона". Мы не должны молчать!
У каждого человека в биографии найдется воспоминание о группе, коллективе, сообществе, которые оставили след на всю жизнь.
Мірныя сходы: ніякіх дазволаў, толькі паведамленні
Мірныя сходы: ніякіх дазволаў, толькі паведамленні
Як павінны дзейнічаць арганізатары акцый, улады і праваахоўнікі? Праваабаронцы ў Мінску абмеркавалі праблему свабоды сходаў і прапанавалі змены ў заканадаўства.
Слова як зброя: літаратары, філосафы і музыкі падтрымалі зняволеных патрыётаў (Фота і відэа)
Слова як зброя: літаратары, філосафы і музыкі падтрымалі зняволеных патрыётаў (Фота і відэа)
У кнігарні “ЛогвінаЎ” адбыўся інтэлектуальны марафон салідарнасці “РАЗАМ” з беларусамі, затрыманымі па так званай “справе патрыётаў”.
Антон Астаповіч: Пытанне мемарыяла ў Курапатах аўралам вырашыць не ўдасца
Антон Астаповіч: Пытанне мемарыяла ў Курапатах аўралам вырашыць не ўдасца
Улады гатовыя да дыялогу адносна мемарыялізацыі ўрочышча, а пераглядаць ахоўныя зоны не мае сэнсу.
Белорусы отмечают Пасху
Белорусы отмечают Пасху
В 2017 году дни празднования по Григорианскому и Юлианскому календарю совпадают, поэтому христиане всех конфессий отмечают Пасху одновременно 16 апреля.
Хто і як у Беларусі засвойвае "заходнія грошы" (Аўдыё)
Хто і як у Беларусі засвойвае "заходнія грошы" (Аўдыё)
На хвалях Радыё "Свабоды" абмяркоўваем, наколькі эфектыўная заходняя дапамога для Беларусі, хто бярэ пад кантроль "заходнія грошы" і ці зменяць рэпрэсіі ўладаў характар заходняй дапамогі.
“Як саркафаг накрыў атамны рэактар, так у Беларусі стаў саркафаг над думкамі, над сэрцам чалавека"
“Як саркафаг накрыў атамны рэактар, так у Беларусі стаў саркафаг над думкамі, над сэрцам чалавека"
Больш чым праз 30 год пасля чарнобыльскай катастрофы гэтую тэму працягваюць замоўчваць у Беларусі.
Павел Каралёў: Кожная гістарычная мясціна – як захапляльны раман
Павел Каралёў: Кожная гістарычная мясціна – як захапляльны раман
Вы ўпэўнены, што ведаеце свой горад/раён? А тое, што мінская ратуша згадваецца ў Конан-Дойля? Калі не, то абавязкова схадзіце на “Фэст экскурсаводаў”.
Былы старшыня Памежнага камітэта Леанід Мальцаў стаў прарэктарам
Былы старшыня Памежнага камітэта Леанід Мальцаў стаў прарэктарам
Былы старшыня Памежнага камітэта Леанід Мальцаў, вызвалены ад службы па ўзросце, стаў прарэктарам універсітэта МІПСА («МІТСО», раней Міжнародны інстутыт працоўных і сацыяльных адносінаў).
Мінінфармацыі абмежавала доступ да 11 інтэрнэт-рэсурсаў
Мінінфармацыі абмежавала доступ да 11 інтэрнэт-рэсурсаў
Міністэрства інфармацыі Беларусі абмежавала ў сакавіку гэтага года доступ да 11 інтэрнэт-рэсурсаў.
Владимир Мацкевич: Беларусским властям не удалось сломать формат переговоров
Владимир Мацкевич: Беларусским властям не удалось сломать формат переговоров
Нельзя трехсторонний формат переговоров с ЕС превращать в четырехсторонний: тогда гражданское общество потеряет свой голос.
Анархіст Дзмітры Паліенка асуджаны да 2 гадоў калоніі
Анархіст Дзмітры Паліенка асуджаны да 2 гадоў калоніі
У дачыненні да Паліенкі дзейнічаў прысуд аб пазбаўленні волі на 2 гады з адтэрміноўкай. Але суд перагледзеў меру стрымання.
Што не так у Беларусі з акадэмічнымі свабодамі і правамі студэнтаў?

Балонскія каштоўнасці ў нашай краіне не спяшаюцца рэалізаваць, а ўсё, што зроблена ў рэфармаванні сістэмы адукацыі, паступова пераўтвараецца ў анахранізм.

Информированность беларусов об онкологических заболеваниях

Уже довольно давно специалистам стало понятно, что онкологические заболевания требуют особого подхода, который не исчерпывается чисто медицинскими мероприятиями.

Топ ярких цитат Владимира Мацкевича: о чем рассказал философ гомельчанам (Фото)

19 апреля в Гомеле в рамках «Городских собраний ГДФ» с лекцией «(НЕ)зависимая Беларусь» выступил философ и методолог Владимир Мацкевич.

Андрэй Ягораў: На Захад і на Усход "прадаюцца" розныя пужалкі адносна вучэнняў "Захад-2017" (Аўдыё)

Ці могуць стаць беларуска-расійскія вайсковыя вучэнні "Захад-2017" дэстабілізуючым фактарам у беларуска-заходніх адносінах? Як можна параўнаць маштабы гэтых вучэнняў з папярэднімі?