Суббота 24 августа 2019 года | 02:35
  • бел / рус
  • eng

Алег Дзярновіч: Я за творчую інтэрпрэтацыю гісторыі

17.11.2015  |  Общество   |  Аляксей Чубат, Лятучы ўніверсітэт,  
Алег Дзярновіч: Я за творчую інтэрпрэтацыю гісторыі

18 лістапада 2015 года ў межах серыі "Галоўнае пытанне" Лятучага ўніверсітэта пройдзе адкрытая лекцыя гісторыка Алега Дзярновіча.

Мінулае заўсёды авеяна міфамі, і чым глыбей мы зазіраем у гісторыю, тым больш іх знаходзім. Міфалагізуюцца не толькі старажытныя асобы — такія, як Міндоўг, — але і героі гісторыі, якой трошкі болей за сто пяцьдзесят гадоў.

Назва адкрытай лекцыі Алега Дзярновіча "Каліноўскі ў Менску: старажытны горад, "сялянскі правадыр" і пачаткі беларускага кінематографа. Як нам прымірыцца з ўласнай гісторыяй?" адсылае найперш да кінематаграфічных інтэрпрэтацый. Але якім чынам кіно дае адказы прафесійнаму гісторыку? І ці патрэбныя навуцы міфілагізаваныя героі? Гэтыя і іншыя пытанні Аляксей Чубат задае лектару.

— Алег Іванавіч, адкуль у вас узнікла жаданне даследаваць мастацкі твор, хоць бы і створаны на гістарычнай глебе? Мастацкае кіно — гэта ж скрозь бачанне рэжысёра, і навукі ў ім не так і шмат.

— Першы штрых заяўленай лекцыі ўзнік у 2013 годзе пасля фестывалю "Лістапад", на якім я паглядзеў арыгінальную стужку "Кастусь Каліноўскі". Яе ў 1927 годзе зняў рэжысёр Уладзімір Гардзін. Я пабачыў у фільме кадры Менска, якога больш няма. Здымкі пакарання Каліноўскага адбываліся на Траецкай гары, дакладна на гэтым месцы цяпер стаіць Оперны тэатр. Дзякуючы гэтаму чорга-беламу кіно, перад намі адкрываецца ўся панарама Верхняга горада. Мяне, карэннага менчука, які цікавіцца гісторыяй свайго роднага месца, гэтыя ўнікальныя кадры вельмі кранулі. І таксама гэты фільм адкрыў для мяне разуменне механізмаў таго, як адбывалася міфалагізацыя Каліноўскага.

У фільме галоўнага героя вязуць на пакаранне па даўняй баракальнай вулцы, забудавай камяніцамі. І раптам становіцца зразумела, што гэта — Казьмадзем’янаўская. Яна была адной з прыгажэйшых муравананых вуліц у Менску. Канчаткова будынкі на ёй былі разбураны падчас будаўніцства станцыі метро Няміга. Мне падалося вельмі сімвалічным, што мы глядзім фільм пра Каліноўскага і адначасова адкрываем фантастычныя кадры, звязаныя з гісторыяй сталіцы.

Уся мазаіка старажытнага Менска, які гістарычна моцна пацярпеў падчас Другой сусветнай вайны і пасля яе, фігура Каліноўскага, беларусізацыя 1920-х гадоў — розныя сюжэты сышліся для мяне ў адну панараму. Я зразумеў, што таксама і з дапамогай гэтага фільма быў створаны беларускі культ Каліноўскага. Бо раней, у XIX стагоддзі, наш герой не быў такой вядомай фігурай. І ні палякі, ні літоўцы не зрабілі яе знакавай. Пра гэта я і буду казаць на лекцыі.

— Кастусь Каліноўскі ў жыцці быў такім, як у фільме?

— Фільм нельга ўспрымаць як гістарычна вывераны. Хаця вобраз сялянскага паўстанца, які паходзіць са шляхты, але змагаецца і са шляхецкімі прывілеямі, і з царскай уладай — не цалкам далёкі ад гістарычнай праўды. Каліноўскі меў шырокую, як бы зараз сказалі, сацыяльную праграму. Ён імкнуўся прыцягнуць да паўстання не толькі шляхту, але і сялян.

Мастацкі твор Уладзіміра Гардзіна спрабуе стварыць рэаліі 60-х гадоў пазамінулага стагоддзя. Адначасова ён працуе на міфалагізацыю Кастуся Каліноўскага. На прыкладзе таго, як гэты фільм падае гістарычную асобу, я хацеў бы сказаць, што нам трэба знайсці паразуменне са сваёй гісторыяй, перастаць ёй помсціць. Дзіўна, але мы пастаянна агучваем незадаволенасць мінулым, маем прэтэнзіі да сваіх папярэднікаў. Спрабуем звесці рахункі і з Каліноўскім.

— Хіба мастацкі фільм, зняты ў БССР, дапаможа нам дамагчыся гістарычнай праўды?

— Не паглядзеўшы гэты фільм, мы не зразумеем, адкуль пачаў фармавацца вобраз, які мы маем сёння. Але глядзець яго трэба ў кантэксце часу, калі стваралі стужку.

— А хто ён насамрэч, гэты спадар Каліноўскі? Ёсць канкрэтна выверанае навуковае меркаванне, што ён быў за чалавек?

— У савецкай гісторыяграфіі сфармуляваўся такі тэрмін, які, бадай, не варта адкідаць — рэвалюцыйны дэмакрат. Рэвалюцыйнасць — схільнасць Каліноўскага да радыкальных форм барацьбы, а дэмакрат ён у тым, што адкідаў саслоўныя прывілеі. Канешне, Кастусь Каліноўскі быў чалавекам сваёй зямлі, нашага краю. Ён, сапраўды, даў канкрэтны імпульс з’яўленню беларускай нацыі.

— Нават так! А наколькі, у такім выпадку, яго асоба даследавана айчыннай гістарыяграфіяй?

— У Беларусі пра Каліноўскага шмат пісалі на ўзроўні публіцыстыкі, масавых жанраў. Ёсць навуковыя публікацыі пра яго асобу. Канешне, польскія навукоўцы ў свой час таксама падрабязна спыняліся на паўстанні 1863-64 гадоў і асобе Каліноўскага. Але ў Польшчы яго імя не выносілася на ўзровень нацыянальнага сімвала, як гэта адбылося ў Беларусі ў 20-х гадах мінулага стагоддзя.

— Дык усё ж такі, мастацкае кіно на гістарычную тэматыку дапамагае гістарыяграфіі ці перашкаджае?

— Кіно і гістарыяграфія — розныя сферы функцыянавання культуры ў грамадстве. Прывяду такі прыклад. Напрыканцы XX стагоддзя на прасторы СНД пачаў раскручвацца накірунак "фолк-хістары". У асноўным, гэта працы на гістарычныя тэмы, якія створаны, у лепшым выпадку, аматарамі навукі. То бок, фактычна, навуковымі яны не з’яляюцца, але карыстаюцца добрым попытам у масавага чытыча. Ілжэ-гістарычны пісьменнік звычайна абкладаецца дзясяткам кніг на вызначаную тэму, выдзірае з іх цытаты і на аснове гэтага піша сваё чытво. У такой псеўдагістарычнай дзейнасці цалкам адсутнічае праца з крыніцамі. Па выніку чытач мае своеасаблівы гістарычны прадукт. Часам такія опусы ствараюць самі навукоўцы, але з іншых галін навукі, якія не ўяўляюць сабе методыку гістарычнага даследавання. Узяць хаця б "Новую храналогію" акадэміка Анатолія Фаменкі.

Падобная літаратура вядзе да моцнай трансфармацыі свядомасці. А потым на падставе такога вольнага абыходжання з гісторыяй здымаюцца нібыта навуковыя фільмы. Робяць іх без адпаведных кансультацый. Матыў самадзейных пісьменнікаў і рэжысёраў зразумелы — яны працуюць на масавую аўдыторыю, што ўрэшце прыносіць добрыя прыбыткі. Калі чытач, прачытаўшы адпаведныя кнігі, набярэцца міфаў, а праз некаторы час перад ім з’явяцца моцныя контраргументы, уся яго мадэль свету можа разбурыцца.

Але і навуковая гістарыяграфія фармуе пэўныя вобразы гістарычнай мінуўшчыны і надзяляе адметнымі рысамі асоб гісторыі. Маўляў, гэты чалавек быў такі і паводзіў сябе гэтак. Але гістарыяграфія робіць гэта на фактах, у кантэксце перыяду, які даследуе.

Стварэнне міфічных асоб — рэч небяспечная. Канешне, на сённяшні дзень і ў бліжэйшы час міф здольны выканаць свае задачы — аб’яднаць людзей або пасварыць іх. Але далей, у будучыні, міф (гісторыя, высмактаная з пальца) пра нацыянальнага героя вам адпомсціць. Знойдзецца апанент, які глыбока вывучыць аналагічную тэму, і ў спрэчцы вы будзе выглядаць блякла. Гістарычны міф не можа быць пласцінкай, якая грае доўга.

— Значыць, трэба ўмець разбірацца, дзе міфалагізаваная гісторыя, а дзе міф.

— Слушна. Папулярызацыя гісторыі і фолк-хістары — гэта не адное і тое ж. У заходняй пісьмовай практыцы ёсць традыцыя папулярызаваць гісторыю. Да таго ж, на папулярныя кнігі выходзіць шэраг рэцэнзій. Таму ў Еўропе разабрацца, дзе вартае чытанне, а дзе так сабе, можна. І кніга, напісаная для масавага чытання ў стылістыцы фольк-гістары, ніколі не ўстане ў шэраг з літаратурай, якая папулярызуе гісторыю. Увогуле, рэцэнзаванне ў Еўропе — неад’емная частка кніжнага рынку. А ў Беларусі адчуваецца праблема нават з рэцэнзаваннем навуковай літаратуры. Сітуацыю ў нас можа справіць падвышэнне культуры айчыннага рэцэнзавання.

— Давайце параўнаем гісторыю пра Каліноўскага з гісторыяй іншай асобы — з Міндоўгам. У канцы XIII стагоддзя памяць пра яго падцёрлася, але ў наступным стагоддзі пра Міндоўга зноў загаварылі. Успомнілі, як я мяркую, бо з’явілася палітычная патрэба. Калі так, яго асоба ўжо тады была міфалагізавана. Ці можам мы сёння стварыць гістарычна праўдзівае ўяўленне пра Міндоўга, карыстаючыся крыніцамі XIV стагоддзя?

— Часы Міндоўга былі так даўно, што сёння ён паўстае перад намі ў трох асобах. Першая — Міндоўг, стваральнік літоўскай дзяржавы. Ад яго сучасная Літоўская Рэспубліка вядзе свой палітычны радавод, а Дзень каранацыі Міндоўга з’яўляецца афіцыным святам Літоўскай дзяржавы. Другая — беларускі Міндоўг, стваральнік ліцьвінскай дзяржавы. Трэцяя — Міндоўг ёсць адным з літоўскіх князёў, які ўсталяваў кантроль над Наваградкам.

Нямецкія канцылярысты XV стагоддзя ведалі больш пра Міндоўна, чым канцылярысты Вітаўта. Гэта звязана з тым, што нямецкі Тэўтонскі ордэн меў традыцыю весці архіў, таму іх памяць пра мінулае была глыбейшая. Каб зразумець, міфілагізаваная асоба ці пра яе штосьці прыдумалі, усе дакументы трэба вывучаць у гістарычным кантэксце. Што, дарэчы, абсалютна бракуе фолк-хістары. Педантычную працу з крыніцамі нават не ўсе навукоўцы вядуць, а ў адэптаў ілжэ-гісторыі такое пытанне і не паўстае.

— Дзе ж мяжа паміж папулярызацыяй гісторыі і яе прадукаваннем для масавага спажыўца? Уладзімір Гардзін міфалагізаваў гістарычную асобу ці прыдумаў новы міф?

— Канешне, не толькі масавая свядомасць, але нават і школьная адукацыя патрабуюць колькі дзесяткаў ключавых герояў гісторыі. Калі такі спіс складзены, непазбежна міфалагізацыя тых ці іншых персанажаў, перабольшванне іх якасцей. Асноўным крытэрам, які можа ўтрымаць нас у нішы навуковай папулярызацыі, бадай, з’яўляецца тое, што нам трэба адхрэшчвацца ад ідэалізацыі гістарычных персанажаў. Калі ў герояў былі адмоўныя рысы ці яны рабілі дрэнныя ўчынкі — пра гэта варта казаць. Бо боль і параза ад разбурэння нацыянальнага міфа будзе неўтаймаванай, пераўзыходзячай радасць гістарычнага самалюбавання.

З гэтага пункту погляду рэжысёр фільма "Кастусь Каліноўскі", па меншай меры, далучыўся да міфалагізавання гістарычнай асобы. Але ідэалагічная замова задала свае рамкі.

— Сп. Дзярновіч, вы запрашаеце на сваю 2,5-гадовую Школу ВКЛ не толькі гісторыкаў. Калі ў вашыя навучэнцы патрапіць рэжысёр (мастак, а не праўдашукальнік), вы будзе перайначваць яго на гістарычны лад?

— Адкажу так: творчая інтэрпрэтацыя гісторыі — запатрабаваная дзейнасць. Калі на курс патрапіць рэжысёр і потым здыме па-мастацку арыгінальны фільм пра Каліноўскага ці Міндоўга, мне будзе вельмі прыемна. І смутак накрые ў тым выпадку, калі я ўбачу ў фільме наўмысную фальсіфікацыю. Прынамсі, у Школе ВКЛ будзе панаваць думка, што паміж міфалагізаванай і міфічнай гісторыяй (або гістарычным міфам) нельга ставіць знак роўнасці. І што мастацкая інтэрпрэтацыя павінна мець пад сабой навуковую глебу.

Такім чынам, адкрытая лекцыя Алега Дзярновіча "Каліноўскі ў Менску: старажытны горад, "сялянскі правадыр" і пачаткі беларускага кінематографа. Як нам прымірыцца з ўласнай гісторыяй?" адбудзецца ў сераду, 18 лістапада, пачатак у 18.30.

Слухачоў просім папярэдне зарэгістравацца. Інфармацыя пра месца правядзення будзе дасланая зарэгістраваным удзельнікам напярэдадні.

Расклад і тэмы далейшых лекцый глядзіце на сайце Лятучага ўніверсітэта: www.fly-uni.org.

UPD.: Відэазапіс адкрытай лекцыі:

Гл. таксама справаздачу аб адкрытай лекцыі

Другие новости раздела «Общество»

Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Ад учорашняга дня Улад Вялічка сыйшоў з пасады генеральнага дырэктара Міжнароднага кансорцыума "ЕўраБеларусь", але шэрагаў сябраў арганізацыі ён не пакідае.
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Образование в Беларуси не меняется, потому что государство заинтересовано в дешевой и в меру грамотной рабочей силе.
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
11 марта 1882 года в Сорбонне Эрнест Ренан прочел свою знаменитую лекцию "Что такое нация".
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Я знаю, что такое национальная валюта, но не знаю, что такое национальный характер.
Культурная политика как фактор развития (Фото)
Культурная политика как фактор развития (Фото)
В Беларуси есть цензура и не соблюдаются авторские права, а Кодекс о культуре направлен прежде всего на ее контроль, а не на развитие.
Татьяна Водолажская: Беларусам не свойственно рефлексировать свои эмоции и рассказывать о них
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Три десятка лет истории проведения "Чернобыльского шляха", приуроченного к годовщине катастрофы на Чернобыльской АЭС, делают его культурным достоянием Беларуси.
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Философия — это то, чем я занимаюсь.
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Как-то политолог Павел Усов написал: "Тема выборов уже стала проблемой не политической, а философской. Проблемой мировоззренческой. В спорах сталкиваются не практические, а ценностные системы".
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Проект "Живая Библиотека" представил отчет по результатам пилотного исследования "Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений".
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
30 января 2019 года в Гомеле прошел информационный день программы ЕС "Восточное партнерство".
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Четыре года борьбы за Осмоловку ее жителей и активистов принесли победу: первый послевоенный микрорайон Минска сносить не будут.
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Беларусский философ и методолог Владимир Мацкевич в своем блоге в Фейсбуке поделился размышлениями, которые озаглавил "О правилах поведения".
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Старшы аналітык Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі Аксана Шэлест тлумачыць, "што можа развіць і забіць" грамадзянскую супольнасць Беларусі.
Спор философа с Богом за Беларусь
Спор философа с Богом за Беларусь
"Бороться с Богом мне незачем, а вот поспорить за Беларусь — есть повод", — пишет философ и методолог Владимир Мацкевич.
До Киева не доведет. Почему нет связи между языком и готовностью бороться за независимость страны
До Киева не доведет. Почему нет связи между языком и готовностью бороться за независимость страны
Большинство беларусов считают свою страну самодостаточной — вне зависимости от того, на каком языке говорят. И уверены, что она должна оставаться независимой.
Публичная встреча с Адамом Михником "[Не]своя страна" (Видео)
Публичная встреча с Адамом Михником "[Не]своя страна" (Видео)
17 декабря 2018 года в Минске Летучий университет и Галерея TUT.BY провели публичную встречу с легендарным польским диссидентом, общественным деятелем и журналистом Адамом Михником.
Уладзімір Мацкевіч: Каля ста чалавек кожны год вучыцца ў беларускім Лятучым універсітэце (Аўдыё)
Уладзімір Мацкевіч: Каля ста чалавек кожны год вучыцца ў беларускім Лятучым універсітэце (Аўдыё)
Адукацыйная пляцоўка была створана на ўзор Лятучага ўніверсітэта, які пад канец 1970-х гадоў дзейнічаў у Польшчы.
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 12, 2018
Электронный бюллетень Центра правовой трансформации "LawtrendMonitor", # 12, 2018
Центр правовой трансформации (Lawtrend) представляет выпуск Электронного бюллетеня LawtrendMonitor, # 12, 2018.
"Повестка 50": история одной кампании

Общественная кампания по реализации принципов Конвенции ООН о правах людей с инвалидностью подводит итоги и намечает новые горизонты.

Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)

Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.

Улад Вялічка — пра ўдзел Беларусі ва Усходнім партнёрстве: трэба больш жадаць і намагацца большага

10 год удзелу Беларусі ва Усходнім партнёрстве. Што гэта дало нашай краіне? Як складваліся адносіны з ЕС? Якімі магчымасцямі Беларусь да гэтага часу не скарысталася? Чаго чакаць надалей?

Перспективы политического протеста в России: эскизный набросок

Нельзя понять анатомию человека, основываясь исключительно на анатомии обезьяны. Человек продвинулся в своей эволюции куда дальше.