Четверг 12 декабря 2019 года | 05:15
  • бел / рус
  • eng

Алег Дзярновіч: Славяне - вынік візантыйскага эксперыменту

15.10.2014  |  Общество   |  Алена Барэль, ЕўраБеларусь,  
Алег Дзярновіч: Славяне - вынік візантыйскага эксперыменту Фота Службы інфармацыі "ЕўраБеларусі"

Візантыйская канцэлярыя загадала Кірылу прыдумаць для нас пісьмо, каб пераключыць наш моўны код. Дык хто мы - маргінэз заходніх балтаў, штучна сканструяваны этнас, ці ўсё так, як было ў міфах?

Адзіная цьмяная і загадкавая супольная этнічнасць Еўропы

"Ethnoi ці gentes? Феномен этнічнасці у Сярэднявеччы" - адкрытая лекцыя з такой назвай беларускага гісторыка Алега Дзярновіча сабрала слухачоў у Мінску 14 кастрычніка.

Гэта ўжо перадапошняя і восьмая па ліку лекцыя з цыклу пад агульнай назвай "Галоўнае пытанне". У яго межах сябры калегіюма Лятучага ўніверсітэта прадстаўляюць свае роздумы і адказы на пытанні, якія, на іхняе гледзішча, сёння з’яўляюцца найбольш важнымі.

Служба інфармацыі "ЕўраБеларусі" прапануе самыя цікавыя вытрымкі з лекцыі гісторыка, археолага, кандыдата гістарычных навук і дацэнта, які распавёў пра феномен этнічнасці ў Сярэднявеччы.

- Вядомы амерыканскі славіст Фларын Курта напісаў кніжку пра стварэнне славян ("Станаўленне славянаў". - ЕўраБеларусь). У чым яго канцэпыцыя? Там вельмі сур’ёзная аргументацыя, што з усіх індаеўрапейскіх народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы мы можам нешта пэўнае казаць пра раннюю гісторыю вельмі многіх народаў. Нешта - пра балтаў, нешта - пра кельтаў, мы можам казаць пра перамяшчэнне германцаў, пра іранцаў. Адзіная супольная этнічнасць Еўропы, пра якую, ў прынцыпе, не ясна, гэта славяне.

Хто такія славяне? Ні ў агульнагістарычнай, ні ў археалагічнай літаратуры вы не знойдзеце сабе пэўнага адказу, разумееце? Быццам бы прынята, што славянаў маркіруе адна археалагічная культура - пражская. І быццам бы ў нас, на Заходнім Палессі, знаходзяць асобныя паселішчы, якія можна маркіраваць. І вось быццам гэта паказвае нам інвазію славянаў з VII-VIII стагоддзяў. А да гэтага мы нічога не маем!

Маем, як піша Курта, у VI стагоддзі ўзгадку пра аднаго царка. Нават імёнаў не ведаем гэтых  міфічных славянаў. І што даводзіць Курта? Славяне - гэта проста прадукт Візантыйскай канцэлярыі.

Этнас "славяне" прыдумала і сканструявала Візантыйская канцэлярыя?

- Візантыі як імперыі, якая прэтэндуе на вышэйшую цывілізацыйную, палітычную і ваенную ролю, прыходзілася мець справы з усімі народамі, якія яе атачалі. І кожнаму народу ці супольнасці трэба было даць свой цэтлік, бірку, пазначыць яго. І вось у Візантыйскай канцэлярыі адбылося такое маркіраванне славянаў. Нейкая такая супольнасць, якая жыве ў Аварскім каганаце.Тыя варвары, з якімі сутыкалася Візантыя, былі пазначаны ёй як склавіны.

Метадалагічна канцэпцыя, можна сказаць, рэвалюцыйная. Паводле Курты, гэта сітуацыя V-VII стагоддзяў нашай эры. А як фармуецца народ, які абазвалі склавінамі, славянамі? Адно з самых слабых месцаў у канцэпцыі Курты тое, хто ж такія склавіны: гэта сама назва, ці назва выведзена ўласна візантыйцамі? Ён піша, што, магчыма, гэта была назва групоўкі, якая потым перанеслася на ўсіх іншых прадстаўнікоў гэтай супольнасці. А ўвогуле ён разважае пра тое, як фармуюцца такія супольнасці - яны таксама канструююцца.

Самае галоўнае ў канцэпцыі Курты - гэта тое, што этнічнасць ёсць непазбежная прыкмета сацыяльнасці. У яго сустракаецца тэрмін "big man", вялікі чалавек. Нейкія вялікія людзі паспяхова захопліваюць уладу і падпарадкоўваюць сабе насельніцтва.

Старажытныя паліглоты

- Ёсць адна сур’ёзная праблема: мова. Наколькі яна працуе ў гэтай сістэме і з’яўляецца этнавызначальнай? У канцэпцыі Курты мова мае вельмі малое значэнне, у тым ліку таму, што ў старажытнасці не было такой моўнай рэгламентацыі. Гэта мы сёння ходзім у школкі, маем слоўнікі і граматыкі. А людзі ў старажытнасці даволі лёгка пераходзілі з аднаго моўнага узуса (тое, што выкарыстоўваецца ў гаворцы) на іншыя. Слоўнікавы запас быў сціплейшы тэрміналагічна.

Так што перайсці з адной мовы на іншыя тады не складала вялікай праблемы, куды важнейшым быў фактар сакральнасці. Культ для супольнасці быў больш важны за моўныя асаблівасці. Курта выкарыстоўвае метафару, што славяне ўзніклі не ў палескіх балотах, а ў адрыянавый мяжы, якую адбудоўваў імператар Адрыян, і на якую, дарэчы, пайшлі каласальныя сродкі.  

Злучаныя Напалеонам

- У канцэпцыі Курты прынцыпова ляжыць інструменталізм. Паводле яго, этнічнасць у старажытнасці можна канструяваць, ці адбудоўваць.

Трэба сказаць, што ўяўленне пра этнас як пра нейкую гамагенную супольнасць дасталіся нам ад рамантызма, што тлумачыцца інтэлектуальнай і культурнай сітуацыяй пачатку XIX стагоддзя, фармаваннем нацыянальных пачуццяў па ўсёй Еўропе пад уздзеяннем наполеонаўскай экспансіі.

Сёння гэтая канцэпцыя мае тэрмін, вызначаецца як прымардыялізм (ад лат. primordial - першапачатковы. - ЕўраБеларусь). Паводле гэтай канцэпцыі, сучасныя еўрапейскія нацыі маюць нейкія этнічныя базы, якія праглядаюцца ў старажытнасці. У ёй вельмі актыўна выкарыстоўваецца такая комплексная метафара, што этнасы нараджаюцца, развіваюцца, прыходзяць у заняпад, знікаюць.

Чаму і вугорцы, і германцы лічаць гуна Ацілу сваім?

- А што супрацьстаіць канцэпцыі прымардыялізма? Канцэпцыя канструктывізма, якую мы можам акрэсліць як Венскую школу гістарычнай этнаграфіі. Якія імёны можна прыгадаць? Гелнер, Хабсбаум, Андэрсан. Яны паказалі, што ўяўленне пра існаванне нацый - гэта ідэі новага часу, прадукт эпохі мадэрнізацыі і вынік творчых намаганняў эліт. Высвятляецца, што Курта таксама належыць да гэтай школы.  

Сапраўды можна паспрабаваць праз базу археалагічнага матэрыяла плюс антычны, а таксама візантыйскі прынцып паказаць шлях гэтага канструявання. І калі вы будзеце знаёміцца з ранней гісторыяй Сярэднявечча, здзівіцеся, наколькі лёгка пераходзяць усе гэтыя маркеры этнічнасці, наколькі лёгка яны змяняюцца.

Возьмем Ацілу. Гун - гэта нешта блізкае да цюркаў, але, тым не менш, Аціла ўваходзіць у старажытны вугорскі пантэон. З пункту гледжання сучаснай этналогіі, вугорцы і гуны - вельмі розныя народы. Яны сапраўды ўмоўна належаць да моўнай алтайскай сям’і, але сёння ва Угоршчыне вельмі шмат людзей, якія маюць імя Аціла. І Аціла таксама ўваходзіць ва ўгорскі радавод.

З іншага боку, калі вы возьмеце старажытную германскую традыцыю каралеўскага радавода, то здзівіцеся: згодна ёй, род германскіх каралёў таксама ідзе ад Ацілы.

Аказваецца, у разуменні візантыйскіх альбо рымскіх аўтараў нейкая этнічная супольнасць і войска - гэта вельмі часта сінанімічныя рэчы. Тады зразумела, чаму этнічнасць можа пераключацца, бо войскі фармаваліся з вельмі розных этнічных кампанентаў.

Славяне - маргінэз заходніх балтаў

- Прыхільнікі канструктывісцкага падыходу якраз звязваюць этнічныя і сацыяльныя працэсы старажытнасці. Наколькі гэта можа працаваць датычна нашых тэрыторыяў?

Знакаміты літоўскі гісторык Эдвард Гудавічус, які паходзіць з цвярдыні літоўскага нацыяналізму Коўна, шукаў славянскі антаганізм у межах Вялікага княства Літоўскага і хацеў паказаць яго на прыкладзе таго, як па-рознаму працуюць сацыяльныя структуры ў этнічных супольнасцях. Ён праводзіў этнічную розніцу паміж славянамі і балтамі. 

Бліскучы даследчык Мартынаў паказаў, што славяне - гэта ўвогуле маргінэз заходніх балтаў, якія адпачкаваліся ад балтаў пад удзеяннем альбо італікаў, альбо кельтаў.

Так што моўная розніца існавала ў стражатнысці, але яна не была маркіраваная. І што, вельмі важна, так было да з’яўлення пісьмовай нормы. Пісьмо радыкальна змяніла суітацыю, і мы маем візантыйскі эксперымент.

Нам пераключылі моўны код

- Паходжанне сакральнай славянскай мовы - чыста візантыйскі эксперымент, гэта Кірыл і Мяфодзій, якія жылі ў Фесалоніках, дзе было шмат славянаў. І Візантыя, працягваючы традыцыю размеркавання цэтлікаў, дала загад сканструяваць пісьмовую славянскую мову.

У той час афіцыйнай мовай Візантыйскай імперыі была лаціна, і Кірыл і Мяфодзій бяруць  грэцкую граматыку і ствараюць славянскую мову. Так што моўныя пераходы былі нескладанымі.

Такім чынам, у славянаў ужо была моўная норма, узведзеная Кірылам, якая вельмі адрознівала іх ад балтаў.

Таму, усё ж такі - gentes, стварэнне іншых. Як бачыце, наш народ ставаралі іншыя супольнасці. Моўны код можна пераключыць, як паказвае старажытнасць. Задача Рыма, а потым і Візантыі як Усходнерымскай імперыі, з гэтых ethnoi, неясных народаў, зрабіць gentes, якіх бы яны разумелі і з якімі было б мажліва весці перамовы, замацоўваць стасункі і кантакты.

Можа, гэта вас расчароўвае і крыўдзіць, але прынцып стварэння пісьма для супольнасцяў на прыкладзе Еўропы працуе.

UPD.: Відэазапіс адкрытай лекцыі:

Другие новости раздела «Общество»

Гражданское общество (Часть 5)
Гражданское общество (Часть 5)
Гражданское общество — это реализация идеалов Просвещения. Современное воплощение этих идеалов.
Гражданское общество (Часть 4)
Гражданское общество (Часть 4)
Гражданское общество немыслимо без общественного мнения, общественное мнение невозможно без СМИ. Но гражданское общество — это еще и гражданское действие, гражданское поведение.
Гражданское общество (Часть 3)
Гражданское общество (Часть 3)
Гражданское общество немыслимо без общественного мнения, а общественное мнение невозможно без средств массовой информации.
Гражданское общество (Часть 2)
Гражданское общество (Часть 2)
"Ну, уж это положительно интересно, — трясясь от хохота проговорил профессор, — что же это у вас, чего ни хватишься, ничего нет!" Думаю, все помнят, откуда это.
Гражданское общество (Часть 1)
Гражданское общество (Часть 1)
Гражданское общество в Беларуси есть. Я это точно знаю, поскольку именно солидарность гражданского общества спасла меня от смерти в октябре 2006 года.
Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Мониторинг реализации Конвенции ЮНЕСКО об охране разнообразия форм культурного самовыражения (2019)
Представляем отчет по результатам второго комплексного исследования-мониторинга реализации Республикой Беларусь Конвенции ЮНЕСКО об охране и поощрении разнообразия форм культурного самовыражения.
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Улад Вялічка: Я з цеплынёй і павагай узгадваю 10 год у "ЕўраБеларусі". Гэта было варта і годна!
Ад учорашняга дня Улад Вялічка сыйшоў з пасады генеральнага дырэктара Міжнароднага кансорцыума "ЕўраБеларусь", але шэрагаў сябраў арганізацыі ён не пакідае.
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Мацкевич: В Беларуси есть подготовка кадров, воспитание и обучение, но образования как такового нет
Образование в Беларуси не меняется, потому что государство заинтересовано в дешевой и в меру грамотной рабочей силе.
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
Владимир Мацкевич: Ежедневный плебисцит беларусской нации должен продолжаться и развиваться
11 марта 1882 года в Сорбонне Эрнест Ренан прочел свою знаменитую лекцию "Что такое нация".
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Владимир Мацкевич: Нация — множество всех людей с одинаковым государственным паспортом
Я знаю, что такое национальная валюта, но не знаю, что такое национальный характер.
Культурная политика как фактор развития (Фото)
Культурная политика как фактор развития (Фото)
В Беларуси есть цензура и не соблюдаются авторские права, а Кодекс о культуре направлен прежде всего на ее контроль, а не на развитие.
Татьяна Водолажская: Беларусам не свойственно рефлексировать свои эмоции и рассказывать о них
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Методолог Мацкевич: "Чернобыльский шлях" нужно сохранить, отвязавшись от протестов (Видео)
Три десятка лет истории проведения "Чернобыльского шляха", приуроченного к годовщине катастрофы на Чернобыльской АЭС, делают его культурным достоянием Беларуси.
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Владимир Мацкевич: Я — философ и методолог
Философия — это то, чем я занимаюсь.
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Пять самых актуальных задач, которые стоят перед беларусским обществом и нацией
Как-то политолог Павел Усов написал: "Тема выборов уже стала проблемой не политической, а философской. Проблемой мировоззренческой. В спорах сталкиваются не практические, а ценностные системы".
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений
Проект "Живая Библиотека" представил отчет по результатам пилотного исследования "Доступность публичных пространств и мероприятий в Минске: оценка состояния и перспективы изменений".
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
Оксана Шелест: Еще рано говорить о партнерских отношениях структур гражданского общества и власти
30 января 2019 года в Гомеле прошел информационный день программы ЕС "Восточное партнерство".
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Ребята с нашего двора. Как Осмоловка избежала сноса и станет ли она образцом городского активизма
Четыре года борьбы за Осмоловку ее жителей и активистов принесли победу: первый послевоенный микрорайон Минска сносить не будут.
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Владимир Мацкевич: У каждого есть возможность внести свою лепту в общее дело
Беларусский философ и методолог Владимир Мацкевич в своем блоге в Фейсбуке поделился размышлениями, которые озаглавил "О правилах поведения".
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Ці выратуе дэпалітызацыя і дыялог з уладамі грамадзянскую супольнасць Беларусі? (Фота)
Старшы аналітык Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі Аксана Шэлест тлумачыць, "што можа развіць і забіць" грамадзянскую супольнасць Беларусі.
Сакрэт поспеху “Бараньскіх Арабесак”

Як маленькае швачнае прадпрыемства на Аршаншчыне вырасла ў сучасную вытворчасць з якаснай прадукацыяй і стварыла сістэму працаўладкавання моладзі з інваліднасцю.

Оксана Шелест: В Беларуси начали появляться новые общественные инициативы (Видео)

В ситуации угрозы для независимости Беларуси они не опираются на традиционные институты гражданского общества и политической оппозиции, а также не ищут и не рассчитывают на какую-либо поддержку извне.

Улад Вялічка — пра ўдзел Беларусі ва Усходнім партнёрстве: трэба больш жадаць і намагацца большага

10 год удзелу Беларусі ва Усходнім партнёрстве. Што гэта дало нашай краіне? Як складваліся адносіны з ЕС? Якімі магчымасцямі Беларусь да гэтага часу не скарысталася? Чаго чакаць надалей?

Гражданское общество (Часть 5)

Гражданское общество — это реализация идеалов Просвещения. Современное воплощение этих идеалов.