Четверг 5 декабря 2019 года | 21:45
  • бел / рус
  • eng

Роджэр Патоцкі: Справаздача па Беларусі

17.12.2012  |  Политика   |  Роджэр Патоцкі, CEPA | Рэзюмэ Яўгеніі Камаровай, ЕўраБеларусь,  
Роджэр Патоцкі: Справаздача па Беларусі

Другая гадавіна рэпрэсіўных падзей 19 снежня падчас прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі дае падставу ўзважыць выдаткі гэтай "крывавай нядзелі" і ацаніць рэакцыю Захаду на яе.

Больш за 700 беларускіх грамадзян тады былі збітыя, зняволеныя, у дзесятках арганізацый грамадзянскай супольнасці прайшлі ператрусы з канфіскацыяй маёмасці, дзясяткі актывістаў аказаліся ў выгнанні. У выніку дэманстрацый 2011 года за краты трапілі тысячы людзей, а дзесяткі палітычных зняволеных дагэтуль там. Цягам 24 месяцаў Беларусь прайшла шляхам ад патэнцыйнага партнёра Еўрасаюза да міжнароднай парыі, ператварыўшыся з квітнеючай постсавецкай эканомікі ў бяднейшую. Эканамічны крах паставіў на мяжу беднасці мільёны людзей і стымуляваў значную "ўцечку мазгоў" і працоўную міграцыю. Між тым, насельніцтва пасіўнае і ўжо, здаецца, падрыхтавалася да горшага.

Спрэчныя высновы

Пасля двух гадоў удзелу ў вырашэнні беларускага пытання ЕС і ЗША не засталося іншага выбару, акрамя як пакараць рэжым за яго рэпрэсіі: выставіць візавыя санкцыі ў дачыненні да амаль 250 стаўленікаў рэжыму, замарозіць актывы 32-х беларускіх прадпрыемстваў, якія падтрымліваюць дыктатуру. Але Брусель асцярожнічаў з санкцыямі, каб не нашкодзіць гандлю з Мінскам, памеры якога пасля пагаршэння дыпламатычных адносін толькі павялічыліся. Хоць гісторыя з санкцыямі амаль адзначыла 18-годдзе кіравання Лукашэнкі, эфект карных мер спрэчны. Існуе шэраг доказаў, што яны скарацілі рэпрэсіі ў разы, але ніяк не паўплывалі на далейшыя прававыя парушэнні. Іншыя эксперты кажуць, што санкцыі вызвалілі палітычных зняволеных. Аднак вызваленыя былі нямногія, а нашмат большая колькасць застаецца за кратамі.

Большасць беларускіх аналітыкаў выступаюць супраць абмежавальных мер, сцвярджаючы, што зняволеныя былі вызваленыя дзякуючы палітычнаму дыялогу, а не санкцыям, што забарону на паездкі і замарожванне актываў можна лёгка абыйсці і што забароны толькі руйнуюць лібералізацыйны ўплыў Захаду і робяць краіну яшчэ больш залежнай ад Масквы. Але няма ніякіх доказаў таго, што еўрапейскае ўмяшальніцтва раскалола надвое атачэнне Лукашэнкі. Лукашэнкаўскую сістэму падарваў больш эканамічны крызіс і рэтраградная палітыка рэжыму. Пры гэтым, нягледзячы на крамлёўскія крэдыты, Лукашэнка заблакаваў спробы Расіі забраць ключавыя беларускія прадпрыемствы. Пасля двух гадоў дыпламатычнага супрацьстаяння і знаходжання ў патавай сітуацыі Еўрасаюзам так і не быў зроблены выбар ні на карысць дыялогу, ні на карысць ізаляцыі. Сцвярджэнні ж ЕС пра яго палітыку "крытычнай ўцягнутасці" былі адзначаны ўвосень 2012 года заняпадам дыялогу паміж Бруселем і Мінскам.

Новыя партнёры

Да 2004 года, г.зн. да пашырэння ЕС на ўсход, палітыка Еўрасаюза па Беларусі вагалася паміж ізаляцыяй і няўвагай да краіны, а 2008-2010 гады ўзаемадзеяння, як пагаджаецца большасць экспертаў, аказалі важны "еўрапеізацыйны" ўплыў на беларускае грамадства. Аднак ЕС прыняў іншы падыход пасля разгону мірнай дэманстрацыі 19 снежня 2010 года. На канферэнцыі міжнародных донараў у Варшаве ў лютым 2011 года еўракамісар па пытаннях пашырэння і палітыкі добрасуседства Штэфан Фюле казаў пра рашэнне па накладанні санкцый на рэжым і адначасовае "ўмацаванне сувязей і падтрымку грамадзянскай супольнасці з мэтай пазбегнуць ізаляцыі беларускага насельніцтва". Польскі міністр замежных спраў Радаслаў Сікорскі абяцаў салідарнасць і падтрымку народу Беларусі: "Еўропа - разам з вамі, і вы - з Еўропай".

36 прысутных афіцыйных дэлегацый прапанавалі дапамогу беларусам за кошт павелічэння прамой падтрымкі грамадзянскай супольнасці і ўмацавання кантактаў паміж людзьмі, што непасрэдна павінна дапамагчы ахвярам рэпрэсій, няўрадавым арганізацыям, незалежным СМІ і студэнтам. Умацаванне сувязей паміж еўрапейцамі і беларусамі, як з грамадзянскай супольнасцю, так і звычайнымі грамадзянамі, будзе магчымым за кошт зніжэння візавых бар'ераў.

Праблемныя выдаткі

Так, удзельнікі Варшаўскай канферэнцыі донараў паабяцалі 120 мільёнаў долараў для падтрымкі беларускай грамадзянскай супольнасці, у тым ліку, чатырохразовае павелічэнне падтрымкі ЕС, падваенне польскага фінансавання і павелічэнне фінансавай дапамогі ЗША на 30%. У цяперашніх абставінах з улікам дэфіцыту ўнутраных рэсурсаў гэты бюджэт мае для Беларусі крытычнае значэнне. І хоць гэтыя лічбы ўражваюць, многія з абяцанняў насамрэч мелі пад сабой падтрымку ўжо існуючых ці запланаваных праграм. Фактычна, новыя праекты атрымалі толькі невялікую частку ад агульнага аб’ёму абяцанай падтрымкі. Да таго ж з-за цяжкасцей працы ва ўмовах дыктатуры ў большасці выпадкаў дапамога была накіравана беларускім праектам, якія базуюцца за межамі краіны. Улічваючы схемы функцыянавання бюракратычных працэдур, для большасці ўрадаў аказалася лягчэй павялічыць падтрымку знешніх суб'ектаў, а не распрацоўваць спецыяльныя працэдуры, неабходныя для дапамогі перадавым групам унутры краіны.

Азіраючыся назад, можна сказаць, што было беспадстаўна чакаць значнага павелічэння фінансавання. Беларусь ніколі не была краінай прыярытэтнай дапамогі ў будаўніцтве дэмакратыі сярод усіх постсавецкіх дзяржаў. Жорсткі разгон у Мінску неўзабаве быў заценены эфектам "Арабскай вясны", а здольнасць рэжыму стабілізаваць сітуацыю і адначасовая няздольнасць апазіцыі скарыстацца шансам перацягнула міжнародную ўвагу на Расію і Украіну. Тым, хто рэальна змагаўся з наступствамі поствыбарчага разгону і стымуляваў змены ўнутры Беларусі, дасталося менш за чвэрць усяго бюджэту, а часам фінансаванне прыбывала ўжо занадта позна.

Уразлівыя рэзультаты

Дадатковае фінансаванне беларускіх арганізацый было скіравана, галоўным чынам, на праваабарончыя арганізацыі і незалежныя сродкі масавай інфармацыі. Спалучэнне амерыканскай і скандынаўскай дапамогі, ахвяраванняў беларускіх грамадзян, а таксама падтрымка ЕС, атрыманая неўзабаве пасля падзей 19 снежня 2010 года, дапамагло беларускім праваабарончым групам аказаць юрыдычную, медыцынскую і гуманітарную дапамогу больш чым у 1000 сітуацый. Агульная падтрымка заахвоціла беларускія праваабарончыя групы скаардынавацца, што максімізавала сумесны эфект іх дзейнасці і зрабіла іх адным з самых эфектыўных элементаў грамадзянскай супольнасці. Прызнаўшы рэзультат іх намаганняў, рэжым пасадзіў за краты вядучага абаронцу правоў чалавека Беларусі Алеся Бяляцкага на аснове сфабрыкаваных ухіленняў ад выплаты падаткаў.

Дадатковыя інвестыцыі ў незалежныя СМІ таксама прынеслі дывідэнды: пасля рэпрэсій супраць рэдакцый і асобных журналістаў фінансаванне дапамагло выжыць і працягнуць працу ўсіх газет, ніводная не закрылася. Павелічэнне аб'ёму дапамогі дазволіла выданням павялічыць тэрытарыяльны ахоп і тыражы, што прывяло да значнага павелічэння чытацкай аўдыторыі: незалежныя навінавыя сайты пашырылі сваю аўдыторыю на 200-300%, а незалежныя газеты паднялі тыражы на 10-20% і ў стане ўтрымліваць свайго чытача. Больш за палову беларусаў атрымліваюць ўсё больш аб'ектыўную інфармацыю пра палітычную і эканамічную сітуацыю ў краіне і ў свеце, 1/3 беларусаў цяпер атрымлівае навіны з Інтэрнэту, і ўплыў гэтых сайтаў працягвае расці, а давер насельніцтва да дзяржаўных СМІ падае. Больш за палову з 20 самых папулярных сайтаў навін у Беларусі - незалежныя ці апазыцыйныя.

Між тым, найменш ад міжнароднай падтрымкі атрымала палітычная апазіцыя. Пакуль праваабаронцы дапамагалі рэпрэсаваным апазіцыйным лідарам, апазіцыйныя партыі былі ў меншым прыярытэце, бо палітыка многіх донараў абмяжоўвала прамую падтрымку палітычных партый ці ініцыятыў іх прыхільнікаў. Усе гэтыя перашкоды аказаліся непераадольнымі для беларускіх дэмакратаў, якіх пэўныя донары даўно гатовы падтрымліваць нават у большай колькасці, але якія з 2010 года паказваюць сябе не ў стане працаваць у камандзе альбо сфармуляваць супольную пазіцыю. Папулярнасць Лукашэнкі падае, а адпаведнага росту рэйтынгу апазіцыі не было і зараз няма.

Калі агульная сума фінансавання была меншай, чым абяцалася, то забяспечаная пасля 19 снежня 2010 года падтрымка аказалася своечасовай і эфектыўнай: ключавыя сектары грамадзянскай супольнасці атрымалі больш фінансавання, выкарыстаўшы яе на карысць справе, і дасягнулі канкрэтных вынікаў; але частка актараў адчувае сябе непаўнавартаснымі. Дэбаты наконт аб’ёму падтрымкі беларускай грамадзянскай супольнасці ўнутры і за межамі краіны набываюць усё большую актуальнасць па меры таго, як больш палітыкаў-апазіцыянераў эмігруюць і працягваюць сваю барацьбу з-за мяжы.

Міжнародны абмен

Як было абяцана ў Варшаве, ЕС таксама выступіў за пашырэнне сувязяў паміж беларусамі і еўрапейцамі. Так, з 2010 года Беларусь знаходзіцца ў топ-спісе краін па колькасці шэнгенскіх віз, выдадзеных на душу насельніцтва: амаль 648 тыс. віз было выдадзена беларусам у 2011 годзе. Лік шэнгенскіх віз, выдадзеных беларусам у год пасля падзей 19 снежня, быў большым, чым колькасць выдадзеных шэнгенскіх віз цягам папярэдняга 2-гадовага перыяду ўзаемадзеяння. У 2011 годзе колькасць нацыянальных доўгатэрміновых віз таксама павялічылася, цяпер амаль кожная другая шэнгенская віза, якая выдаецца беларусам, - шматразовая. Польшча і Літва - краіны-сябры ЕС з найбольшым уплывам на беларусаў - лідары ў гэтай галіне. А гэта значыць, што ЕС знізіў "шэнгенскую сцяну" для беларускіх актывістаў і грамадзян.

Працэс, аднак, нераўнамерны. Краіны-сябры ЕС выдаюць у Беларусі візы на 5 гадоў, але не прымяняюць да краіны доўгатэрміновы падыход. Паводле апытання, праведзеннага ў ліпені 2012 года, 87% беларусаў цягам апошніх 12 месяцаў не наведвалі краіны ЕС, і, нягледзячы на запрашэнні Еўракамісіі, якія рабіліся да і пасля 19 снежня 2010 года, афіцыйны Мінск не пачаў перамовы аб спрашчэнні візавага рэжыму і заблакаваў рэалізацыю пагадненняў па малым памежным руху, падпісаных з Польшчай і Літвой. ЕС не можа ў аднабаковым парадку палегчыць свае візавыя і турыстычныя правілы, а рэжым не пойдзе насустрач працэсам, ад якіх выйграюць мільёны беларусаў.

Часовае вяртанне?

Абавязкі, узятыя ў Варшаве, былі ў некаторай ступені рэалізаваны. Фальшывы падзел паміж ізаляцыяй і супрацоўніцтвам быў парушаны. Вымушаны змяніць метад працы з Беларуссю, ЕС павялічыў падтрымку грамадзянскай супольнасці і палепшыў партнёрскія кантакты паміж людзьмі. Ёсць аднак асцярогі, што станоўчы эфект падтрымкі пасля 2010 года апынецца пад пагрозай з-за недахопу доўгатэрміновай падтрымкі. Як ні парадаксальна, дапамога ЕС і ЗША яшчэ больш знізілася, хаця беларуская сітуацыя не паляпшаецца. Акрамя таго, заходняя падтрымка грамадзянскай супольнасці з 2010 года ўсё змяншаецца і складае цяпер, здаецца, меншую суму, чым афіцыйная дапамога рэжыму, які нясе асабістую адказнасць за цяперашні крызіс і яго трагічныя следствы. Цяпер, калі ўнутраны кантэкст невядомы, а рахункі ўжо аплочаны, шкада было б атрымаць ацэнку Варшаўскай канферэнцыі як надзвычайнай рэакцыі на жорсткі разгон мітынгу 19 снежня 2010 года, а не цвёрдай прыхільнасці справе прасоўвання дэмакратыі ў Беларусі.

Пра аўтара

Роджэр Патоцкі, дырэктар праграм Еўропы пры Нацыянальным фондзе ў падтрымку дэмакратыі (ЗША).

Паводле CEPA

Другие новости раздела «Политика»

Андрей Егоров: Власти также должны участвовать в проведении Учредительного собрания
Андрей Егоров: Власти также должны участвовать в проведении Учредительного собрания
Общественная кампания в защиту независимости Беларуси "Свежий ветер" предлагает "перезапустить" беларусскую государственность через Учредительное собрание и объявить "четвертую республику".
"Свежий ветер": Да здравствует Четвертая республика!
"Свежий ветер": Да здравствует Четвертая республика!
Общественная кампания "Свежий ветер" выступила с предложением переучреждения Республики Беларусь на демократических основаниях путем созыва Учредительного собрания.
Уладзімір Мацкевіч: 8 снежня — яшчэ не канец
Уладзімір Мацкевіч: 8 снежня — яшчэ не канец
На 8 снежня запланаванае падпісанне дакументаў аб "паглыбленай інтэграцыі" паміж Беларуссю і Расеяй.
Андрэй Ягораў: Стварэнне наднацыянальных органаў будзе патрабаваць змены Канстытуцыі Беларусі
Андрэй Ягораў: Стварэнне наднацыянальных органаў будзе патрабаваць змены Канстытуцыі Беларусі
Акалічнасцяў, што ўтрымлівае 31 "дарожная мапа" аб "паглыбленай інтэграцыі" Беларусі і Расіі, грамадскасці не агалошваюць дасюль.
Мацкевич: Альтернативой Лукашенко может быть только человек, который не стремится занять его место
Мацкевич: Альтернативой Лукашенко может быть только человек, который не стремится занять его место
Лидия Ермошина уже готовится по приказу Лукашенко объявить президентские выборы. Но на самом деле никаких президентских выборов в 2020 году в стране не будет.
Андрэй Ягораў: Беларускія ўлады вельмі баяцца рэакцыі грамадства на дамоўленасці аб інтэграцыі
Андрэй Ягораў: Беларускія ўлады вельмі баяцца рэакцыі грамадства на дамоўленасці аб інтэграцыі
У Маскве на пасяджэнні ўрада г.зв. "Саюзнай дзяржавы" Беларусі і Расіі адбываюцца перамовы, звязаныя з паглыбленнем эканамічнай "інтэграцыі", якой ад афіцыйнага Мінска вымагае Крэмль.
Андрей Егоров: 8 декабря — это лишь начало стратегии России по удушению Беларуси
Андрей Егоров: 8 декабря — это лишь начало стратегии России по удушению Беларуси
Вместо подписания плана по "углублению интеграции" власти двух стран могут вывести конфликт на новый уровень, не исключают эксперты.
Ці будзе Беларусь незалежнай? Застаўся месяц да падпісання пагаднення з Расіяй (Відэа)
Ці будзе Беларусь незалежнай? Застаўся месяц да падпісання пагаднення з Расіяй (Відэа)
8 снежня Лукашэнка і Пуцін павінныя падпісаць пагадненне аб т.зв. "паглыбленай інтэграцыі". Што гэта азначае? Беларусь падводзяць да страты незалежнасці?
Гражданин Владимир Мацкевич — министру Владимиру Макею: открытое письмо
Гражданин Владимир Мацкевич — министру Владимиру Макею: открытое письмо
Философ и методолог Владимир Мацкевич обратился с открытым письмом к министру иностранных дел Владимиру Макею.
Оксана Шелест: В Беларуси начали появляться новые общественные инициативы (Видео)
Оксана Шелест: В Беларуси начали появляться новые общественные инициативы (Видео)
В ситуации угрозы для независимости Беларуси они не опираются на традиционные институты гражданского общества и политической оппозиции, а также не ищут и не рассчитывают на какую-либо поддержку извне.
Ці выдзьме "Свежы вецер" пагрозу незалежнасці з планаў па інтэграцыі? (Відэа і аўдыё)
Ці выдзьме "Свежы вецер" пагрозу незалежнасці з планаў па інтэграцыі? (Відэа і аўдыё)
У адказ на прымус нашай краіны да т.зв. "паглыбленай інтэграцыі" з Расіяй у Беларусі з'явілася грамадская кампанія "Свежы вецер" (Канстытуцыя.бел).
У Беларусі набірае моц рух супраць паглыблення інтэграцыі з Расіяй
У Беларусі набірае моц рух супраць паглыблення інтэграцыі з Расіяй
Грамадская кампанія ў абарону незалежнасці Беларусі "Свежы вецер" (Канстытуцыя.бел) хоча не дапусціць падпісання дакументаў аб "паглыбленай інтэграцыі" з Расіяй.
Битва за суверенитет. Почему властям Беларуси сейчас нужен диалог с гражданским обществом
Битва за суверенитет. Почему властям Беларуси сейчас нужен диалог с гражданским обществом
Игра за независимость Беларуси перешла в финальную стадии, но она еще не проиграна. У нас есть еще время, чтобы воспользоваться ошибками России, укрепить свою позицию и сохранить наш суверенитет.
Калькулятор национального суверенитета. Сколько его осталось у Беларуси?
Калькулятор национального суверенитета. Сколько его осталось у Беларуси?
Механика полной интеграции Республики Беларусь в состав Российской Федерации набирает обороты.
Дракахруст супраць Мацкевіча і Бутрына: да чаго вядзе "паглыбленая інтэграцыя"?
Дракахруст супраць Мацкевіча і Бутрына: да чаго вядзе "паглыбленая інтэграцыя"?
16 верасня расійскае выданне "Коммерсант" пераказала сваімі словамі змест "праграмы інтэграцыі" Беларусі і Расіі. Змест гэтага дакумента ўтойваецца ад грамадства, і тая публікацыя нарабіла шмат шуму.
Владимир Мацкевич: Ложь, правда и провокации от "Коммерсанта"
Владимир Мацкевич: Ложь, правда и провокации от "Коммерсанта"
Прочитал множество комментариев к статье Дмитрия Бутрина "Дружба налогов" в газете "Коммерсант". Статья вызвала бурную реакцию в беларусском обществе.
Владимир Мацкевич: "Союзное государство" — это нонсенс
Владимир Мацкевич: "Союзное государство" — это нонсенс
Большое интервью на злободневные темы с философом и методологом Владимиром Мацкевичем в городском журнале "Большой":
Сяргей Бульба і Уладзімір Мацкевіч збіраюць у інтэрнэце валанцёраў у абарону незалежнасці Беларусі
Сяргей Бульба і Уладзімір Мацкевіч збіраюць у інтэрнэце валанцёраў у абарону незалежнасці Беларусі
Заснавальнік "Белага легіёна" Сяргей Бульба (Чыслаў) і шэраг яго паплечнікаў, сярод якіх філосаф Уладзімір Мацкевіч, запусцілі платформу Канстытуцыя.бел.
Андрэй Ягораў: Расія паступова зацягвае пятлю на шыі Беларусі
Андрэй Ягораў: Расія паступова зацягвае пятлю на шыі Беларусі
Тэма інтэграцыі Беларусі і Расіі абмяркоўваецца не першы год, але апублікаваныя 16 верасня выданнем "Коммерснат" планы, па сутнасці, эканамічнага паглынання нашай краіны выклікалі моцны рэзананс.
Андрей Егоров: Призываю держать пальцы скрещенными, чтобы подписание состоялось
Андрей Егоров: Призываю держать пальцы скрещенными, чтобы подписание состоялось
Александр Лукашенко принял решение подписать соглашения с Европейским Союзом об упрощении выдачи виз и о реадмиссии.
Сакрэт поспеху “Бараньскіх Арабесак”

Як маленькае швачнае прадпрыемства на Аршаншчыне вырасла ў сучасную вытворчасць з якаснай прадукацыяй і стварыла сістэму працаўладкавання моладзі з інваліднасцю.

Оксана Шелест: В Беларуси начали появляться новые общественные инициативы (Видео)

В ситуации угрозы для независимости Беларуси они не опираются на традиционные институты гражданского общества и политической оппозиции, а также не ищут и не рассчитывают на какую-либо поддержку извне.

Улад Вялічка — пра ўдзел Беларусі ва Усходнім партнёрстве: трэба больш жадаць і намагацца большага

10 год удзелу Беларусі ва Усходнім партнёрстве. Што гэта дало нашай краіне? Як складваліся адносіны з ЕС? Якімі магчымасцямі Беларусь да гэтага часу не скарысталася? Чаго чакаць надалей?

Андрей Егоров: Власти также должны участвовать в проведении Учредительного собрания

Общественная кампания в защиту независимости Беларуси "Свежий ветер" предлагает "перезапустить" беларусскую государственность через Учредительное собрание и объявить "четвертую республику".